KURDPLAT

سەرۆکی پەرلەمانی ئێران دەڵێ، بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ ئاگربەستەکەی لوبنان و ئیسرائیل دەکەن؛ ئاماژە بەوەش دەکات: ''تاوەکو بەدەستهێنانی سەرکەوتنی تەواوەتی یەکگرتوو دەمێنینەوە.''

محەممەدباقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران سەبارەت بە ئاگربەستی نێوان لوبنان و ئیسرائیل پەیامێکی لە ئێکس بڵاو کردووەتەوە کە تێیدا هاتووە، ''ئاگربەست تەنیا ئەنجامی خۆڕاگریی حیزبوڵڵا و یەکڕیزیی بەرەی موقاوەمە بوو.''

بە گوتەی محەممەدباقر قالیباف، ئێران بە ''وریایی''ـەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم ئاگربەستەدا دەکات و تاوەکو بەدەستهێنانی ''سەرکەوتنی تەواوەتی'' یەکگرتوو دەمێننەوە.

سەرۆکی پەرلەمانی ئێران سوپاسی هەوڵە نێوەندگیرییەکانی حکومەتی پاکستان و عاسم مونیر، سوپاسالاری وڵاتەکە دەکات بۆ مسۆگەرکردنی ئاگربەست و دەڵێت: "ئێمە هێشتا پابەندی بەڵێنی خۆمانین.''

رۆژی پێنجشەممە، 16ى نیسانى 2026 دۆناڵد ترەمپ لە هەژماری فەرمیی خۆی لە پلاتفۆرمی "تروس سۆشیاڵ" رایگەیاند، گفتوگۆیەکی نایابی لەگەڵ جۆزێف عەون، سەرۆکی لوبنان و بنیامین نەتەنیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل کردووە و هەردوولا رازی بوون لەسەر دەستپێکردنی ئاگربەستێک لە کاژێر 5:00ی ئێوارەی ئەمڕۆ بەکاتی واشنتن (کاژێر 12:00ی شەو بەکاتی هەولێر).

ئەم ئاگربەستە 10 رۆژەیەی نێوان تەلئەڤیڤ و بەیرووت لە کاتێکدایە "پڕۆسەی ئیسلامئاباد" بۆ ئاشتی لەنێوان ئەمریکا و ئێران دووچاری بنبەست ببوو. تاران پێشتر واشنتنی بەوە تۆمەتبار کردبوو دەیەوێت جەنگی لوبنان بەردەوام بێت، بەڵام راگەیاندنی ئەم ئاگربەستە وەک سەرکەوتنی دیپلۆماسی بۆ ئیدارەی ترەمپ دەبینرێت.

هیندستان قۆناخی یەکەمی گەورەترین سەرژمێریی دانیشتووانی لە جیهاندا دەستپێکرد، کە تێیدا زیاتر لە 3 ملیۆن فەرمانبەر لە ماوەی ساڵێکدا ئەرکی ژماردنی دانیشتووانی ئەم وڵاتە زەبەلاحەیان پێ سپێردراوە. هیندستان کە نزیكەی 1.4 ملیار کەسی تێدا دەژی، رووبەڕووی کێشەی گەورە دەبێتەوە لە دابینکردنی کارەبا، خۆراك و نیشتەجێبوون بۆ دانیشتووانە زۆرەکەی.

پڕۆسەی ئەم ساڵ جیاوازە لە سەرژمێرییەکانی پێشوو، چونکە هیندستان بە تەواوەتی پشتبەستنی بە کاخەز و فۆڕمی دەستی کەمکردووەتەوە و رووی لە تەکنەلۆژیا کردووە. فەرمانبەران لە رێگەی ئەپڵیکەیشنێکی تایبەتەوە لەسەر مۆبایل زانیارییەکان تۆمار دەکەن، کە ئەمەش خێرایی و وردی لە کۆکردنەوەی داتاکاندا مسۆگەر دەکات.

پڕۆسەکە لە دوو قۆناخی سەرەکی پێکدێت؛ قۆناخی یەکەم بریتییە لە تۆمارکردنی خانووبەرە و باڵەخانەکان و قۆناخی دووەمیش سەرژمێریی کردەییی دانیشتووانە لە رێگەی گەڕان بە ناو ماڵەکاندا بۆ زانینی ژمارەی کەسەکان و دۆخی گوزەرانیان.

لۆلیت لۆل ڤێرما، فەرمانبەری سەرژمێری لە نیودەلهی گوتی: "سەرژمێرییەکە دوو قۆناخی سەرەکی هەیە؛ قۆناخی یەکەم لیستکردنی خانووەکانە. تێیدا فەرمانبەران نەخشەی ئەو ناوچانە دەکێشن کە دەیگرنەوە، تۆماری دەکەن چەند خانوو لەوێ هەیە، هەر باڵەخانەیەکی نوێ کە دروست کراوە یان ئەوانەی نەماون، دیاری دەکەن. قۆناخی دووەم سەرژمێریی راستەقینەی دانیشتووانە. لەم قۆناخەدا فەرمانبەران ماڵ بە ماڵ دەگەڕێن بۆ ژماردنی ئەو کەسانەی لە هەر خێزانێکدا دەژین. هەروەها زانیاری دەربارەی دۆخی ژیان و پێداویستییەکان کۆدەکەنەوە، وەک ئەوەی ئایا خێزانەکە گازی شل، تەلەفزیۆن، ئۆتۆمبێل و ئاسانکارییەکانی دیکەیان هەیە یان نا. ئەم داتایانە دواتر لە لایەن حکومەتەوە بەکاردەهێنرێن بۆ تێگەیشتن لەوەی چ شوێنێک پێویستی بە باشترکردن هەیە."

پونیس، کە راهێنەری مەیدانیی سەرژمێرییە دەڵێت: "پێشتر بڕێکی یەکجار زۆر کاخەز بەکاردەهێنرا. بەڵام ئەمجارە تەنیا یەک ئەپڵیکەیشنی سادە بەکاردێت. لە رێگەی ئەم ئەپەوە دەتوانین تەواوی پڕۆسەکە تەواو بکەین. ئەمە زۆر ئاسانە و لە رووی ژینگەییشەوە باشترە، هەروەها داتاکان دەستبەجێ بۆ سێرڤەرەکان دەنێردرێن."

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا پێش بەڕێکەوتنی بۆ لاس ڤێگاس، لە کۆشکی سپی رایگەیاند، واشنتن و تاران لە رێککەوتن نزیکن و ئەوەش کاریگەریی گەورەی لەسەر بازاڕەکانی جیهان دەبێت.

دۆناڵد ترەمپ سەبارەت بە ئەگەری ئازادکردنی سەرمایە بلۆککراوەکانی ئێران گوتی، "دەبینین چی روودەدات، بەڵام پێموایە ئێمە زۆر نزیکین لەوەی رێککەوتنێک لەگەڵ ئێران بکەین. ئێوە [رۆژنامەڤانان] یەکەم کەس دەبن کە دەیزانن."

 "پێموایە چانسێکی باشمان هەیە؛ ئەگەر ئەوە رووبدات، نرخی نەوت و هەڵاوسان زۆر دادەبەزن، لەوەش گرنگتر، رێگری لە روودانی کارەساتی ئەتۆمی دەکرێت."

سەبارەت بە پرسی ئاسایشی دەریایی و گەمارۆکانی سەر تەنگەی هورمز، ترەمپ باسی هێزی سەربازیی وڵاتەکەی کرد و رایگەیاند: "زۆر باش لەگەڵ گەمارۆکەدا دەڕۆین و بۆ ئێمە کارێکی رۆتینییە. هێزی دەریاییمان بێوێنەیە و گەمارۆکە زۆر بە باشی کار دەکات؛ هیچ کەشتییەک ناتوانێت بە تەنیشت هێزەکانماندا تێپەڕێت و تەنانەت بیر لە هاتنە ژوورەوەش ناکەنەوە."

سەبارەت بە درێژکردنەوەی ئاگربەستەکە، ترەمپ گوتی: "نازانم ئایا پێویست بە درێژکردنەوەی ئاگربەست دەکات یان نا، بەڵام ئەگەر پێویست بێت، ئەو کارە دەکەم."

دۆناڵد ترەمپ راشیگەیاند، ئەوان پەیوەندییەکی زۆر باشیان لەگەڵ ئێران هەیە؛ "ئەوەش لە سایەی ئەو ئابڵووقەیەی خستوومانەتە سەریان، کە تەنانەت لە بۆردوومانکردنیشیان بەهێزتر بوو."

هەوڵە دیپلۆماسییەکان بۆ کۆتاییهێنان بەو جەنگەی ماوەی پێنج هەفتەیە لەنێوان ئێران و ئیسرائیلدا هەڵگیرساوە، چڕبوونەتەوە. پێشبینی دەکرێت گەڕێکی دیکەی دانوستاندن هەفتەی داهاتوو لە پاکستان بەڕێوەبچێت.

گەڕی یەکەمی گفتوگۆکانی نێوان واشنتن و تاران لە ئیسلامئاباد بێ ئەنجام کۆتایی هات، بەڵام کارۆلین لیڤیت، گوتەبێژی کۆشکی سپی رۆژی چوارشەممە رایگەیاند، "ئەگەری زۆرە" گەڕی داهاتووی گفتوگۆکان هەر لە ئیسلامئاباد بەڕێوەبچێت.

سەبارەت بە رۆڵی حیزبوڵڵای لوبنان و ئەگەری تێکدانی هەوڵەکانی رێککەوتن، سەرۆکی ئەمریکا گوتی، "دەبینین شتەکان بە چ ئاراستەیەکدا دەڕۆن، ئەوان [حیزبوڵڵا] لەگەڵ لوبنان کار دەکەن و هاوئاهەنگییان هەیە."

چەند کاژێرێک پێش ئەو قسانەی، ترەمپ ئاگربەستێکی 10 رۆژەی لەنێوان ئیسرائیل و لوبنان راگەیاند و جەختی کردەوە کە تیمێکی باڵای وڵاتەکەی بۆ ئاشتییەکی بەردەوام لەنێوان ئەو دوو وڵاتەدا راسپاردووە.

دۆناڵد ترەمپ لە پلاتفۆرمی "تروس سۆشیاڵ" رایگەیاند، گفتوگۆیەکی نایابی لەگەڵ جۆزێف عەون، سەرۆکی لوبنان و بنیامین نەتەنیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل کردووە و هەردوولا رازی بوون لەسەر دەستپێکردنی ئاگربەستێک لە کاژێر 5:00ی ئێوارەی ئەمڕۆ بەکاتی واشنتن (کاژێر 12:00ی شەو بەکاتی هەولێر).

تەنگەی هورمز، کە خاڵی بازرگانیی نەوتی جیهانە، زیاتر لە پێنج هەفتەیە بە رووی کەشتیوانی دا داخراوە. لەگەڵ تێپەڕبوونی هەر رۆژێک، ئومێدەکانی گەیشتن بە چارەسەر کەم دەبن و کاریگەرییەکان لە سەر ئابووریی جیهان و ژیانی هەزاران دەریاوان قورستر دەبن.

کۆمپانیای هاپاگ لۆید کە گەورەترین کۆمپانیای کەشتیوانیی ئەڵمانیایە، یەکێکە لەو کۆمپانیایانەی زۆرترین زیانی بەرکەوتووە.

شەش کەشتیی ئەم کۆمپانیایە لە ناو ئاوی کەنداودا گیریان خواردووە و ناتوانن لەو رێڕۆ تەسکەی کە لە ژێر کۆنتڕۆڵی ئێراندایە تێپەڕ بن. جگە لە کەشتییەکان، 150 دەریاوانی ئەم کۆمپانیایە لە دۆخێکی نادیاردا ماونەتەوە.

ئیرینا هەیسلەر، لە کۆمەڵەی کەشتیوانانی ئەڵمانیا رایگەیاند، دۆخی دەریاوانەکان زۆر سەختە، بەتایبەتی لە رووی دەروونییەوە، چونکە ئەوان لە ناوچەیەکی جەنگدان.

نێڵز هاوپت، گوتەبێژی هاپاگ لۆید رایگەیاند: "مانەوە بۆ ماوەی پێنج هەفتە و نیو لە ناوچەی جەنگ دا شتێکی نوێیە. گرنگترین شت پاراستنی گیانی تیمە لە ناو کەشتییەکان دا."

کۆمپانیاکە رۆژانە لەرێگەی مانگی دەستکردەوە پەیوەندییان پێوە دەکات تاوەکو بتوانن لەگەڵ خێزانەکانیان قسە بکەن.

بەهۆی ئەوەی کەشتییەکان ناتوانن لە بەندەرەکان دا لەنگەر بگرن، دابینکردنی خۆراک لەرێگەی کەشتیی بچووکەوە لە ناو دەریا کراوەکاندا دەکرێ.

هاوپت گوتی: "خۆراکەکان لەڕێگەی بەرزکەرەوەوە دەخرێنە سەر کەشتییەکان و لە کۆگە ساردکەرەوەکان دا هەڵدەگیرێن." هەرچەندە زنجیرەی دابینکردنی خۆراک بەردەوامە، بەڵام نرخی ئاوی خواردنەوە بە شێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەتەوە.

تێچووی دارایی جەنگەکە بۆ کۆمپانیاکانی کەشتیوانی یەکجار زۆرە. نێڵز هاوپت گوتی، تەنیا بۆ کۆمپانیای ئەوان، ئەم جەنگە هەفتانە 60 ملیۆن دۆلار تێچووی زیادەی هەیە:

سووتەمەنی؛ نرخی هەر تۆنێک سووتەمەنی 400 دۆلار زیادی کردووە، کۆمپانیاکە هەفتانە پێویستی بە 100,000 تۆن هەیە، کە دەکاتە 40 ملیۆن دۆلار تەنیا بۆ سووتەمەنی.

دڵنیایی: تێچووی بیمەی کەشتییەکان بەرزبووەتەوە.

کۆگە: تێچووی هێشتنەوەی کۆنتێنەرەکان لە بەندەرەکانی عومان، پاکستان و هیندستان، ملیۆنان دۆلاری دیکەی خستووەتە سەر خەرجییەکان.

کۆمپانیای هاپاگ لۆید جەخت دەکاتەوە کە تاوەکو سێ مەرجی سەرەکی بەدی نەیەن، کەشتییەکانیان نانێرنە ناو تەنگەی هورمز:

پاککردنەوەی تەواوەتیی رێڕۆکە لە مینە دەریاییەکان.

پاراستنی کەشتییەکان لە هەر جۆرە هێرشێکی سەربازی.

بوونی پشتگیریی سەربازیی نێودەوڵەتی بۆ مسۆگەرکردنی تێپەڕبوونی سەلامەتی 20,000 دەریاوان کە ئێستا لە ناوچەکەدا گیریان خواردووە.

رێککەوتنی ئاگربەست بۆ ماوەی 10 رۆژ لە نێوان لوبنان و ئیسرائیل دەستیپێکرد. دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا پەیامێکی ئاراستەی حیزبوڵڵا کرد و داوای لێکردن ئەم دەرفەتە بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ بقۆزنەوە و بە "رێکوپێکی" رەفتار بکەن.

 سەرۆکی ئەمریکا لە نوێترین پۆستیدا لە ترووس سۆشیاڵ نووسیویەتی: "هیوادارم حیزبوڵڵا لەم ماوە گرنگەدا بە باشی و بە رێکوپێکی رەفتار بکات. ئەگەر وا بکەن، دەبێتە ساتێکی گەورە بۆیان. چیدی کوشتن نەبێت. دەبێت دواجار ئاشتی هەبێت."

پێش ئەم پۆستە دۆناڵد ترەمپ رایگەیاند، ئەم ئاگربەستە دوای زنجیرەیەک پەیوەندیی تەلەفۆنیی "نایاب" لەگەڵ بنیامین نەتەنیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل و جۆزێف عەون، سەرۆککۆماری لوبنان، هاتووەتە ئاراوە.

ترەمپ گوتی، چاوەڕوان دەکرێت لە ماوەی چوار بۆ پێنج رۆژی داهاتوودا، هەردوو سەرکردەکە لە واشنتن کۆببنەوە، کە ئەمە دەبێتە یەکەمین دیداری رووبەڕووی سەرکردەکانی ئیسرائیل و لوبنان لە مێژوودا.

ئەم ئاگربەستە لە کاتێکدایە کە بەرەی لوبنان لە 2ـی ئادارەوە بە قورسی تێوەگلاوە. تاوەکو ئێستا زیاتر لە 2,000 کەس لە لوبنان کوژراون و زیاتر لە ملیۆنێک کەس ئاوارە بوون.

تەنیا چەند کاژێرێک بەرلە ئاگربەست، ئیسرائیل لانیکەم 380 ئامانجی حیزبوڵڵای لە باشوور بۆردوومان کرد.

لە دوایین هێرش بۆ سەر شارۆچکەی غازیە، حەوت کەس کوژران و 33ـی دیکە بریندار بوون.

بنیامین نەتەنیاهوو رایگەیاند، ئیسرائیل "ناوچەیەکی ئەمنی" بە قووڵایی 10 کیلۆمەتر لە ناو خاکی باشووری لوبناندا دەهێڵێتەوە. نەتەنیاهوو دوو مەرجی سەرەکیی بۆ ئاشتیی هەمیشەیی داناوە: چەککردنی تەواوەتیی حیزبوڵڵا و رێککەوتنێکی ئاشتی لەسەر بنەمای "هێز".

لە بەرامبەردا، پەرلەمانتارێکی حیزبوڵڵا گوتی، گرووپەکەیان "بە وریاییەوە" پابەندی ئاگربەست دەبێت، بە مەرجێک ئیسرائیل هێرشەکان رابگرێت.

تاران پێداگری کردبوو کە هەر رێککەوتنێک بۆ کردنەوەی تەنگەی هورمز، دەبێت ئاگربەستی لوبنانیشی تێدا بێت. سەرۆکی ئەمریکا گەشبینیی خۆی نیشاندا و گوتی، واشنتن لە رێککەوتنێکی "مەزن" لەگەڵ ئێران زۆر نزیکە و رەنگە بۆ واژۆکردنی گەشت بۆ پاکستان بکات.

ئەمڕۆ پێنج شەممە ١٦/٤/٢٠٢٦ ماكسیم ڕۆبین کونسوڵی گشتی ڕووسیا لە هەرێمی کوردستان سەردانی بارزانی کرد، بە پێی ئەو نوسینەی کە دکتۆر هێمن هەورامی ئەندامی مەکتەبی سیاسی و بەشدار لە دیدارەکەدا بڵاوی کردۆتەوە: لە دیدارەكەدا كونسوڵی گشتی ڕووسیا وێڕای جەختكردنەوە لە پەیوەندی قووڵ و ستراتیژ و درێژخایەنی نێوان وڵاتەكەی و هەرێمی كوردستان، پێزانینی بۆ هەڵوێستی هاوسەنگی هەرێمی كوردستان و پاراستنی سەقامگیری هەبوو.

دەقی نوسینەکە وەك خۆی

ڕۆژی پێنجشەممە 16ی نیسانی 2026 سەرۆك مەسعود بارزانی پێشوازیی لە بەڕێز ماكسیم ڕۆبین كونسوڵی گشتیی ڕووسیا لە هەولێر كرد.

لە دیدارەكەدا كونسوڵی گشتی ڕووسیا وێڕای جەختكردنەوە لە پەیوەندی قووڵ و ستراتیژ و درێژخایەنی نێوان وڵاتەكەی و هەرێمی كوردستان، پێزانینی بۆ هەڵوێستی هاوسەنگی هەرێمی كوردستان و پاراستنی سەقامگیری هەبوو و ڕاشیگەیاند ڕووسیا بایەخێكی زۆر بە پێگە و كاریگەریی سەرۆك بارزانی دەدات و هیوای خواست پەیوەندییەكانی نێوان ڕووسیا و هەرێمی كوردستان گەشەی زیاتر بەخۆیەوە ببینێت. هەروەها ڕوانگەی وڵاتەكەی لەبارەی گۆڕانكاریی و ڕووداوەكانی ناوچەكە خستەڕوو و ئاماژەی بەوەدا كە ڕووسیا خوازیارە بۆچوونی سەرۆك بارزانی لەبارەی ڕووداو و پێشهاتەكانی ناوچەكە بزانێت.

لای خۆیەوە سەرۆك بارزانیش جەختی لە قووڵكردنەوەی پەیوەندییە مێژووییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و ڕووسیا كردەوە. هەروەها ئاماژەی بە دوایین پێشهات و گۆڕانكارییەكانی ناوچەكە دا و ڕایگەیاند كە هەرێمی كوردستان هیچ كات لەگەڵ بوونی شەڕ و گرژیدا نەبووە و پێیوایە هیچ كێشەیەك لەڕێگەی شەڕ و ململانێیی سەربازی چارەسەر نابێت و دەبێ گرفتەكان لەڕێگەی دانوساندن و دیپلۆماسیەوە چارەسەر بكرێن. هەورەها هەرێمی كوردستان هیچ كات بەشێك نەبووە و بەشێك نابێت لەو شەڕ و تێكهەڵچوونانەی لە ناوچەكەدا هەیە و پشتیوانی لە هیچ جموجۆڵی سەربازی و شەڕێك لە ناوچەكەدا نەكردووە. بەڵام بەداخەوە سەرباری ئەو هەڵوێستە ڕوون و ئاشكرایەش زوڵمێكی زۆر لە هەرێم كراوە و بەهۆی پەلاماری بەرفراوانی مووشەكی و درۆنییەوە ژمارەیەك هاووڵاتیی هەرێم شەهید و بریندار بوونە.

لەبارەی پرسی پارێزگای كەركووك سەرۆك بارزانی جەختی لەوە كردەوە كە ئێمە پێمانوایە كەركووك دەبێ ببێتە شارێك كە نموونەی پێكەوەژیان و برایەتیی پێكهاتەكان بێت و پارتی هەمیشە لەگەڵ مافی هەموو پێكهاتەكان بووە و زۆرجار لەپێناو پێكهاتەكان و خەڵكی تر لە مافی خۆی خۆش بووە و قوربانی بە دەستكەوتەكانی داوە. سەرۆك بارزانی ئەوەشی دووپات كردەوە كە بە هیچ شێوەیەك لەگەڵ ئەوەدا نین كە لەڕێگەی درێژەپێدان بە سەفەقاتی گوماناویی فندەق ڕەشید یاری بە ئیرادەی دەنگدەرانی كەركووك و چارەنووسی كەركووكییەكان بكرێت.