KURDPLAT

یاریدەدەری وەزیری جەنگی ئەمریکا دەڵێ، تێچووی جەنگی ئێران بۆ نزیکەی 29 ملیار دۆلار بەرزبووەتەوە. هاوکات پیت هێگسەس، وەزیری جەنگی ئەمریکا لە دانیشتنێکی کۆنگرێسدا رووبەڕووی رەخنەی تووندی یاسادانەران بووەوە سەبارەت بە تێچوو، ستراتیژ و "ناڕوون"ی جەنگەکە و داواکاریی بودجەی 1.5 تریلیۆن دۆلاریی وەزارەتەکەی.

 لە دانیشتنێکی لیژنەی تەرخانکردنی بودجە لە ئەنجوومەنی نوێنەران، جەی هێرست، یاریدەدەری وەزیری جەنگی ئەمریکا، ئامارێکی نوێی لەبارەی تێچووی جەنگەکەوە ئاشکرا کرد.

هێرست رایگەیاند: "تێچووی جەنگەکە بۆ نزیکەی 29 ملیار دۆلار بەرزبووەتەوە،" لە کاتێکدا دوو هەفتە لەمەوبەر وەزارەتەکە رایگەیاند، 25 ملیار دۆلارە.

هێرست هۆکاری زیادبوونەکەی گەڕاندەوە بۆ "تێچووی چاککردنەوە و گۆڕینی کەرەستەکان" و "تێچووە گشتییەکانی ئۆپەراسیۆنەکان."

هێگسەس و دان کەین، سەرۆکی دەستەی هاوبەشی سوپاسالارەکانی ئەمریکا، بۆ گفتوگۆکردن لەسەر بودجەی پێشنیازکراوی 1.5 تریلیۆن دۆلاریی پێنتاگۆن بۆ ساڵی 2027 ئامادەی دانیشتنەکە بوون، بەڵام جەنگی ئێران و تێچووەکانی باڵی بەسەر دانیشتنەکەدا کێشا.

گرفتی بودجەی جەنگ و "ناڕوونی"ی ئیدارەی ترەمپ

یەکێک لە خاڵە سەرەکییەکانی نیگەرانیی یاسادانەران ئەوە بوو، بودجە 1.5 تریلیۆن دۆلارییەکە تێچووی جەنگی ئێرانی لەخۆنەگرتووە و کۆنگرێس چەندین هەفتەیە چاوەڕێی پێشکێشکردنی داواکارییەکی بودجەی تایبەت بە جەنگ دەکات.

کێن کاڵڤێرت، سەرۆکی کۆماریی لیژنە لاوەکییەکەی تەرخانکردنی بودجەی بەرگری، پرسیاری لە هێگسەس کرد، کەی ئەو داواکارییە پێشکێش دەکەن؟ هێگسەس لە وەڵامدا گوتی: "هەر شتێک پێمانوابێت پێویستمانە، پێشکێشی دەکەین،" بەڵام وەڵامی پرسیارەکەی نەدایەوە.

بێتی مکۆڵم، دیموکراتی لیژنەکە، رەخنەی لە "نەبوونی شەفافیەت" گرت و رایگەیاند: "تەنانەت دوای ئەوەی ئیدارە رایگەیاند، جەنگ کۆتایی هاتووە، ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بەردەوامن."

مکۆڵم داوای روونکردنەوەی کرد لەبارەی بڕی ئەو پارەیەی پێویستە بۆ ئۆپەراسیۆنییەکان، هێشتنەوەی کەشتییەکان، پڕکردنەوەی کۆگەکانی تەقەمەنی، قەرەبووکردنەوەی کەرەستە لەدەستچووەکان، تێچووی سووتەمەنی و چاککردنەوەی دامەزراوە ئەمریکییەکان لە ناوچەکە.

ناکۆکی لەسەر کەمبوونەوەی تەقەمەنی

پرسی کەمبوونەوەی کۆگەکانی چەک و تەقەمەنیی ئەمریکا یەکێکی دیکە بوو لە تەوەرە سەرەکییەکانی دانیشتنەکە. هێگسەس رەخنەکانی رەتکردنەوە و گوتی: "پرسی تەقەمەنی بە شێوەیەکی گەمژانە و بێسوود گەورە کراوە. ئێمە بەتەواوی دەزانین چیمان هەیە. بەشی پێویستمان هەیە."

بەڵام ئەم لێدوانەی هێگسەس لەگەڵ بەشێکی گەورەی داواکاریی بودجەکەدا ناگونجێت، کە بۆ پڕکردنەوەی کۆگە بەتاڵبووەکانی تەقەمەنی تەرخانکراوە. جەنەراڵ دان کەینیش هەوڵی دا نیگەرانییەکان بڕەوێنێتەوە و گوتی: "ئێمە تەقەمەنیی پێویستمان هەیە بۆ ئەو ئەرکانەی پێمان سپێردراون."

بەرپرسانی ئیدارەی ترەمپ و کۆنگرێس پێشتر رایانگەیاندبوو، جەنگەکە پێنتاگۆنی ناچار کردووە بە پەلە بۆمب، مووشەک و کەرەستەی دیکە لە کۆگەکانی ئاسیا و ئەورووپاوە بۆ رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بگوازێتەوە، ئەمەش ئامادەیی ئەمریکای بۆ رووبەڕووبوونەوەی رکابەرەکانی وەک رووسیا و چین کەمکردووەتەوە.

رەخنەی تووندی دیموکراتەکان

دیموکراتەکان بە تووندی هێرشیان کردە سەر هێگسەس. سیناتۆر کریس کونز، دیموکرات لە ویلایەتی دێلاوێر، بە هێگسەسی گوت: "هەندێک جار وا دەردەکەوێ ئێوە پەرۆشترن بۆ بردنەوەی جەنگە کولتوورییەکان وەک لە بردنەوەی ئەو جەنگە راستەقینەیەی کە تێیداین."

رۆزا دیلۆرۆ، دیموکراتی لیژنەی تەرخانکردنی بودجەی ئەنجوومەنی نوێنەران، باسی لە "نەبوونی شەفافیەت" کرد و گوتی: "دەبێت لە کۆتایی جەنگەکەدا وەڵامی ئەم پرسیارە بدرێتەوە: چیمان بەدەستهێنا و بە چ تێچوویەک؟"

شەڕە قسە لەبارەی ئاگربەست و پلانی داهاتوو

هێگسەس لە وەڵامی پرسیارێکدا سەبارەت بە ئاگربەستەکە، بە شێوازێکی ناڕوون گوتی: "زۆربەی کات، ئاگربەست واتە راگرتنی شەڕ، ئێمەش دەزانین کە ئەمە روویداوە لە کاتێکدا گفتوگۆکان بەڕێوەدەچن." ئەمەش دوای ئەوە دێت، ترەمپ رۆژی دووشەممە رایگەیاند ئاگربەستەکە "لەسەرەمەرگدایە".

کاتێک پرسیاری پلانی داهاتووی لێکرا، هێگسەس گوتی: "پلانمان هەیە بۆ زیادبوونی گرژییەکان ئەگەر پێویست بکات؛ پلانمان هەیە بۆ پاشەکشە ئەگەر پێویست بکات. پلانمان هەیە بۆ گواستنەوەی هێز و کەرەستە سەربازییەکان،" بەڵام ئامادە نەبوو لە دانیشتنەکەدا وردەکاریی زیاتر بخاتەڕوو.

دانیشتنەکە بە گرژی دەستیپێکرد، کاتێک هێگسەس گەیشتە هۆڵەکە، رووبەڕووی ناڕەزایەتیی چالاکڤانێک بووەوە کە دەستەکانی بە رەنگی سوور، هاوشێوەی خوێن، رەنگکردبوو و داوای لە وەزیری جەنگ کرد جەنگی ئێران رابگرێ.

لە سەرەتای قسەکانیدا، هێگسەس هیچ ئاماژەیەکی بە جەنگی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست نەکرد، ئەمەش جیاواز بوو لە دانیشتنەکەی دوو هەفتە لەمەوبەری.

خەرجیی عێراق لە چارەکی یەکەمی ئەم ساڵ 27 تریلیۆن دینار بووە، لەکاتێکدا داهاتەکەی 25.2 تریلیۆن دینار بووە، واتە زیاتر لە 1.8 تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە. 80%ی خەرجییەکانی ئەو ماوەیە بۆ مووچە بووە و زیاتر لە 3.1 تریلیۆن دینار وەک خەرجی لەسەر هەرێمی کوردستان هەژمارکراوە. بەراورد بە هەمان ماوەی پار، خەرجیی عێراق 1.1 تریلیۆن دینار و داهاتیش دوو تریلیۆن دینار کەمیکردووە.

وەزارەتی دارایی عێراق راپۆرتی خەرجی و داهاتی بۆ سێ مانگی یەکەمی ئەم ساڵ بڵاوکردەوە کە کانوونی دووەم، شوبات و ئادار لەخۆدەگرێ.

خەرجى 27 تریلیۆن دینارى تێپەڕاند

خەرجیی عێراق لەو سێ مانگەدا 27 تریلیۆن و 72 ملیار و 66 ملیۆن دینار بووە. 25.9 تریلیۆن دیناری بۆ خەرجیی رەوان بووە کە خەرجیی بەکارخستن بەشێکە لێى و 95.5%ى خەرجییەکانى پێکهێناوە، لەکاتێکدا خەرجیی وەبەرهێنان لە چارەکی یەکەمی ئەم ساڵ 1.1 تریلیۆن دینار بووە کە 4.5% ى تێکڕاى خەرجییەکانە.

لەو ماوەیەدا 21.8 تریلیۆن دیناری خەرجی بۆ مووچەی فەرمانبەران، خانەنشینان و هاوکاریی چاودێریی کۆمەڵایەتی بووە کە 80.7%ی خەرجییەکانی بردووە.

زۆرترین خەرجی لە پشکی وەزارەتی دارایی فیدراڵ بووە کە 6.1 تریلیۆن دینار بووە. خەرجییەکانی وەزارەتی ناوخۆ لە ریزبەندی دووەم بووە بە 3.3 تریلیۆن دینار. وەزارەتی پەروەردە لە ریزبەندی سێیەمە بە خەرجکردنی 2.7 تریلیۆن دینار.

خەرجیی هەرێمی کوردستان بە 3.1 تریلۆن دینار هەژمارکراوە کە زۆرینەی پارەی مووچە بووە.

بەراورد بە چارەکی یەکەمی پار، ئەم ساڵ خەرجییەکانی عێراق 1.1 تریلیۆن دینار کەمیکردووە.

داهاتى نەوتى 3.5 تریلیۆن دینار کەمی کردووە

داهاتى عێراق لە چارەکی یەکەمی ئەم ساڵ 25.2 تریلیۆن دینار بووە، کە 21.2 تریلیۆن دیناری داهاتی نەوتى بووە و داهاتی نانەوتی چوار تریلیۆن و 36 ملیار دینار بووە.

داهاتی نانەوتیی رادەستکراوی هەرێمی کوردستان لە مانگی ئادار بە 43 ملیار و 94 ملیۆن و 141 هەزار دینار هەژمار کراوە.

بەگوێرەی راپۆرتەکەى وەزارەتى دارایی فیدراڵ، کورتهێنان لەنێوان قەبارەی خەرجی و داهات لە چارەکی یەکەمی ئەم ساڵدا زیاتر لە 1.8 تریلیۆن دینار بووە کە دەکاتە 6.6%ى تێکراى خەرجییەکان.

داهاتی چارەیەکى یەکەمى ئەم ساڵى عێراق بەراورد بە هەمان ماوەى پار، دوو تریلیۆن دینار کەمیکردووە، لەکاتێکدا داهاتی نەوتى 3.5 تریلیۆن دینار کەمی کردووە، بەڵام داهاتی نانەوتی لە 2.5 تریلیۆن دینارەوە زیادبووە بۆ چوار تریلیۆن دینار و ئەو جیاوازییەش پارسەنگى کەمبوونەوەى داهاتى بۆ دوو تریلیۆن دینار گۆڕیوە..

بنیامین نەتەنیاهوو، سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، لە پەیوەندییەکدا لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، کۆک بوون لەسەر ئەوەی کە "هەر رێککەوتنێکی کۆتایی لەگەڵ ئێراندا دەبێت مەترسیی ئەتۆمی لەناو ببات."

نەتەنیاهوو روونیکردەوە، ئەمە بە واتای "هەڵوەشاندنەوەی وێستگەکانی پیتاندنی ئەتۆمیی ئێران و لابردنی مادە ئەتۆمییە پیتێندراوەکانی لە خاکەکەیدا" دێت.

رۆژی یەکشەممە 25-05-2026، بنیامین نەتەنیاهوو لە پۆستێکدا لە هەژماری تایبەتیی خۆی، وردەکاریی پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەی شەوی رابردووی لەگەڵ سەرۆکی ئەمریکا خستەڕوو، کە تێیدا باسیان لە یاداشتی لێکتێگەیشتن بۆ کردنەوەی تەنگەی هورمز و دانوستاندنەکانی داهاتوو کردووە.

نەتەنیاهوو رایگەیاند: "سیاسەتی من، وەک سەرۆک ترەمپ، بە نەگۆڕی دەمێنێتەوە: ئێران نابێت خاوەنی چەکی ئەتۆمی بێت."

سەرۆکوەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاند، ترەمپ "مافی ئیسرائیلی بۆ بەرگریکردن لە خۆی لە دژی هەڕەشەکان لە هەموو بەرەیەکدا، بە لوبنانیشەوە، دووپاتکردووەتەوە."

هەروەها، نەتەنیاهوو پێزانینی خۆی بۆ ترەمپ دەربڕی لەبەرامبەر "پابەندبوونە نەگۆڕەکەی" بۆ ئاسایشی ئیسرائیل، بەتایبەتی لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکانی (شێری نەڕێنەر) و (تووڕەیی داستانئاسا)ـدا، کاتێک هێزەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل "شانبەشان دژی هەڕەشەی ئێران جەنگان."

لە کۆتایی پۆستەکەیدا، نەتەنیاهوو نووسیویەتی: "هاوبەشیی نێوان ئێمە و هەردوو وڵاتەکەمان لە گۆڕەپانی شەڕدا سەلمێندراوە و هەرگیز لەوە بەهێزتر نەبووە."

هەڵگیرسانی جەنگی ئۆکراینا لە ساڵی 2022 و دواتر دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار، دوایین پێشهاتیش جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران کە تاوەکو ئێستاش کۆتاییهاتنی نادیارە، کاریگەریی راستەوخۆیان لەسەر بازاڕی هەرێمی کوردستان هەبووە، بەجۆرێک کە هەندێ خۆراکی سەرەکی چارەگی بەهاکەی چووەتە سەری.

لە  بەدواداچوونێکی وردی میدیاییدا بۆ نرخی خۆراکی سەرەکی و بەراوردکردنی بە نرخەکانی پێشوو کردووە و دەرکەوتووە، زۆربەی هەرە زۆری کاڵا و خۆراکەکان نرخیان بەرز بووەتەوە و هیچ ئاسۆیەکیش نییە بۆ ئەوەی بگەڕێنەوە بەهای جارانی خۆیان.

گرانبوونی گۆشتی سوور

سەردار عەلی حوسێن، گۆشتفرۆشە و رۆژانە ئاژەڵی گەورە و بچووک سەر دەبڕێت، لەبارەی نرخی گۆشتەوە گوتی: "ئەگەر گۆشتی بەرخ بە نموونە وەربگرین، بەراورد بە دوو ساڵ لەمەوبەر نرخەکەی 12% بەرزبووەتەوە."

بەپێی ئەو نرخانەی کە سەردار عەلی پێیداوین، نرخی ئێستای گۆشت و جیاوازییەکەی بەمجۆرەیە:

ساڵی 2025

کیلۆیەک گۆشتی گیسک و بەرخ بە 18 هەزار دینار بوو

ئێستا بە 23 هەزارە دینارە

رێژەی بەرزبوونەوە= 12%

کیلۆیەک گۆشتی نەرمەی گۆلک (گوێرەکە) بە 18 هەزار دینار بوو

ئێستا بە 20 هەزار دینارە

رێژەی بەرزبوونەوە= 11%

سەردار عەلی حوسێن دەڵێت: "ئاژەڵی خۆماڵی، پێویستیی نێوخۆیی پڕ ناکاتەوە، بۆیە ئاژەڵی گۆشت لە ئێران، سووریا، تورکیا و هیندستان و چەند وڵاتی دیکەوە هاوردە دەکرێت، ئەمەش هۆکارێکە بۆ گرانبوون."

لە بازاڕەکانی هەرێمی کوردستان دا، نرخی گۆشتی ئاژەڵی سووریایی نزمترە بەراورد بە ئاژەڵی خۆماڵی، کە بۆ هەر کیلۆیەک نزیکەی دوو هەزار دینارە.

ئەو گۆشتفرۆشە لەوبارەوە گوتی: "ئاژەڵی خۆماڵی و سووریایی زۆر جیاوازن، چونکە ئەوەی لەو وڵاتەوە هاوردە دەکرێ، نازانرێ چ عەلەفێکی پێدراوە و گۆشتەکەشی تامی جیاوازە. کاوڕی سووریایی کیلۆی 2-3 هەزار هەرزانتر رادەوەستێ."

نرخی ئێستای ئاژەڵ لە هەرێمی کوردستان بە زیندەقەپان

کیلۆی بەرخ و گیسک: 10 هەزار بۆ 10هەزار و 500 دینار

کاوڕ: 9-10 هەزار دینار

گۆلک (گوێرەکە): 8-9 هەزار دینار

دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار و کاریگەرییەکانی

لە سەرەتای ساڵی 2026دا، 100 دۆلاری ئەمریکایی بە 142 هەزار دیناری عێراقی بوو، بەڵام ئێستا بە زیاتر لە 153 هەزار دینارە. واتە دینار 7.7%ی بەهاکەی لەدەستداوە.

ئەمڕۆ دووشەممە، 11ی ئایاری 2026، سەروەر هاواری، بریكاری وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیی هەرێمی کوردستان بە میدیاکانی گوت: "هەندێ خۆراک و مەواد لە سەرچاوەی بەرهەمهێنانەکەوە نرخیان بەرزبووەتەوە، بۆیە لێرەش خۆکارانە نرخیان بەرز دەبێتەوە و لە دەسەڵاتی حکومەتی خۆجێیی دا نییە."

بۆ زانینی نرخەکان و گۆڕانەکان بەراورد بە رابردوو، رووداو پەیوەندیی کرد بە ئەردەڵان ئیبراهیم، خاوەنی هەرزان بازاڕ لە هەڵەبجەوە.

ئەردەڵان گوتی: "جەنگی ناوچەکە، هێندەی دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار کاریگەریی نەکردووە."

بە گوتەی ئەردەڵان ئیبراهیم، " جەنگەکە بووەتە هۆکار بۆ کەم هاوردەکردنی هەندێ مەوادی دیاریکراو، بەتایبەت داخستنی هەندێ کارگە لە ئێران، بەڵام نەبووەتە هۆی گرانبوون بە گشتی."

نرخی هەندێ خۆراک و بەراورد بە پێشتر

فەردەیەک برنجی 30 کیلۆیی، پێشتر بە 45-48 هەزار دینار بوو

ئێستا بە 60-62 هەزار دینارە

رێژەی بەرزبوونەوەی نرخ: 25٪

یەک لیتر تەواش (زەیت)، پێشتر بە 1250 دینار

ئێستا بە 2250 دینارە

رێژەی بەرزبوونەوەی نرخ: 80%

تەنەکەیەک رۆنی 4 کیلۆگرامی، پێشتر بە 9 هەزار دینار بوو

ئێستا بە 12 هەزار دینارە

رێژەی بەرزبوونەوەی نرخ: 33.3%

مستەفا شێخ عەبدولڕەحمان، سەرۆکی یەکێتیی هاوردە و ناردنکارانی هەرێمی کوردستان، بە میدیاکانی راگەیاند، زیاتر 60%ی خۆراکە جیاوازەکان لە تورکیا و کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە هاوردەی هەرێمی کوردستان دەکرێن و تەنیا شەکر و برنج لە دەروازەکانى باشووری عێراقەوە هاوردە دەکرێن.

هۆکارەکانی گرانبوون چین؟

سەروەر هاواری، بریكاری وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازیی هەرێمی کوردستان لە لێدوانەکیدا بۆ میدیاکان گوتی: "دابەزینی بەهای دینار زۆر کاریگەرە، واتە زیاتر لە جەنگی ناوچەکە."

سەروەر هاواری ئاماژەی بەوەشکرد، "پەیڕەوکردنی سیستمی ئەسیکۆدا و زیادبوونی تەعریفەی گومرگی، هۆکاری دیکەی بەرزبوونەوەی نرخن لە هەرێمی کوردستان."

بەپێی قسەی بریكارەکەی وەزارەتی بازرگانی و پیشەسازی، هۆکارەکانی بەرزبوونەوەی نرخ ئەمانەن:

- دابەزینی بەهای دینار بەرامبەر بە دۆلار

- بەرزبوونەوەی نرخ لە وڵاتی هەناردەکار

- سیستمی ئەسیکۆدا و تەعریفەی نوێی گومرگی

- داخرنی تەنگەی هورمز و جەنگ

- سوودی کۆمپانیاکانی هاوردەکار و فرۆشیار

هاواری گوتی: "هەولێر و بەغدا هەرچەندە نزیکن، بەڵام هێشتا لەسەر ئەسیکۆدا رێکنەکەوتوون، ئەو کۆمپانیایانەشی نەچوونەتە ناو سیستمی ئەسیکۆدا، ناتوانن دۆلار بە نرخی فەرمی بکڕن و دەبێ لە بازاڕ بیکڕن، ئەمەش هۆکارێکی دیکەیە بۆ بەرزیی نرخی هەندێ کاڵا."

سیستمی ئەسیکۆدا چییە؟

ئەسیکۆدا شێوازێکی نێودەوڵەتیی بەڕێوەبردنی گومرگە بازرگانیی دەرەکی تێدا رێکخراوە و زانیاری لەسەر جۆرى کاڵا بازرگانییەکان دەستەبەر دەکات، ئەوە جگە لە ئاسانکاریی رێوشوێنەکانی گواستنەوەی کاڵا. هەر وڵاتێکى بەشدار سیستمی تایبەت بە خۆی دەبێت.

ئەو کۆمپانیایانەی ئەو کۆدەیان هەیە، دەتوانن لە دەروازە سنوورییەکانی عێراقەوە کاڵا بە نرخی فەرمی دۆلار هاوردە بکەن کە 132 دینارە بۆ هەر دۆلارێک.

هێمن حەسیب

-

ڕۆژی پێنج شەممە 14 ئایار، ئامادەی دانیشتنی دووەمی دادگاییکردنی عەجاجی جەلادی نوگرەسەلمان بووم، لە دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق.

عەجاج، ئەو جەلادەی ڕۆژانێك زەوی نوگرەسەلمان لە ژێر پێی دەلەرزی، لە ناو قەفەسی تاوان، داڕوخاو و زەلیل و داماو لە بەردەم دەستەی دادوەرانی دادگا و بە بەرچاوی کەسوکاری ئەنفالکراوان ڕاوەستا بوو.

ئەو پیاوەی، ڕۆژانێك هاواری دەکردە سەر ئەنفالکراوانی زیندانیکراو لە نوگرەسەلمان، لە دادگا، وشەکانی قوت دەدا و نەیدەزانی قسەکانی خۆی چۆن ببەستێتەوە بە یەكەوە.

عەجاجی جەلاد، ئەوەندە سەرلێشواو بوو، قسەکانی دژ بە یەك بوون.. چونکە لەلایەك نکوڵی لەوە دەکرد، بەرپرسیارێتی لە زیندانی نوگرەسەلمان هەبووبێت، لەلایەکی دیکە، دەیوت، پێش هێنانی ئەنفالکراوان، زیندانیکراوانی قەڵاکەمان گواستۆتەوە بۆ شوێنێکی تر و ئینجا ئەنفالکراوان بردراونەتە نێو قەڵاکە.. کاتێکیش دادوەر لێی پرسی؛ ئەگەر بەرپرسیارێتیت لەوێ نەبووە، چۆن ئەمە دەزانیت، ئینجا عەجاج قسەی خۆی گۆڕی و وتی؛ ئەم زانیارییەم لە معاون سیاسی ئەمنی سەماوە بیستووە.

دانیشتنی دادگا، کە بە سەرۆکایەتی دادوەر (سعد خزعل جاسم محمد الامی) لە کاتژمێر 9:45 خولەك دەستی پێکرد و تا کاتژمێر 12:15 خولەکی خایاند... سەرەتا سێ شایەتحاڵی دیکەی ڕزگاربووی نوگرەسەلمان، کە لە ژنێك و دوو پیاو پێکهاتبوون، لە بەردەم دادوەر وتەی خۆیان پێشکەشکرد.

دادوەر، دەرفەتی باشی بە عەجاجی تاوانبار بەخشی، تا بەرگری لە خۆی بکات، بەڵام ئەو واتا (عەجاج) لەگەڵ ئەوەی داڕوخابوو، لە هەندێكجاریشدا فێلبازانە دەیویست لە وەڵامی پرسیارەکانی دادوەر ڕابکات.. بۆ نموونە؛ لە وەڵامی پرسیارێکی دادوەر، بەوەی دەستدرێژی کردۆتە سەر ئەنفالکراوان، عەجاج وتی؛ من بەردەوام هاتوچۆی سلێمانی و هەولێرم کردووە و چەندینجار لە چەمچەماڵ ماومەتەوە.. ئەگەر کاری لەو جۆرەم کردبێت، چۆن دەتوانم بچمە ئەو شوێنانە.. ئەو شارەزایی ئەوەی هەبوو، کە شاری چەمچەماڵ، یەکێكە لەو ناوچانەی، زۆرترین کەسی ئەنفالکراوە و دەیویست، بڵێی من کێشەم نییە لەو ناوچەیە.. هەر بۆیە دادوەر بە جۆرێك لە توڕەیی و دەنگی بەرز پێی وت؛ وەڵامی پرسیارەکان وەک خۆی بدەرەوە.

ئەو جەلادە بە جۆرێك داڕوخابوو، لەلایەك نکۆڵی دەکرد لەوەی بەرپرسیارێتی لە زیندانی نوگرەسەلمان هەبووبێت، لە هەمانکاتدا دانی بە تاوانی دیکەدا دەنا، بەوەی ئەو لە ئەمنی سەماوە، کاری چاودێریکردنی رێکخستنەکانی حیزبی شیوعی و حیزبی دەعوە بووە و بەدوای ئەواندا دەگەڕا بە خێزانی.

عەجاج دوو پارێزەری هەبوو، یەکێکیان پارێزەرێکی ئافرەت بوو، کە لەلایەن بنەماڵەکەی بۆی دابینکرابوو و ئەوی دیکەیان پارێزەرێکی پیاو بوو، دادگا بۆی دابینکرد بوو.

کاتێك دادوەر بە عەجاجی وت؛ پارێزەرەکەی (ئافرەتەکە) لەو پەراوی یاساییەی (لائحة قانونية)ـی پێشکەشی دادگای کردووە، دەڵێت؛ کە تۆ بەرپرسی زیندانی نوگرەسەلمان بوویتە.. عەجاج ئاوڕدانەوەیەکی سەیر لای کردەوە و تەماشای پارێزەرەکەی کرد و ڕەنگی مۆر هەڵگەڕا، بە جۆرێك؛ ئاوڕدانەوەکەی سەرەنجی دەستەی دادوەران و تەواوی ئامادەبووانی ڕاکێشا، کاتێكیش دادوەر لێی پرسی، بۆچی وا تەماشات کرد، وتی؛ ئەو ئاگادار نییە، لە کاتێکدا ئەو پارێزەرە لەلایەن بنەماڵەی عەجاجەوە دابینکرا بوو.

کاتێكیش دادوەر، حوکمی کۆتایی خوێندەوە وسزایی لەسێدارەدانی بۆ ئەو جەلادە دەرکرد لە پای ئەنجامدانی تاوانی جینۆساید، لە رێگەی پرسێتی و کوشتن و دستدرێژی، سەرتاپا خۆشی و هەڵهەڵەی کەسوکاری ئەنفالکراوان ناو بینای دادگای گرتەوە.

لەگەڵ ئەوەی دوو تیمی پارێزەر (تیمێکی وەزارەتی کاروباری شەهیدان و ئەنفالکراوان و تێمێکی سەرۆکایەتی کۆمار)، وەك پارێزەری بەرگری لە ڕزگاربووانی نوگرەسەلمان ئامادەبوون و دوو (لائحة قانوني)ـیان پێشکەشکرد، بەڵام کاتێك دادوەر، پرسیاری کرد، کە ئێوە یەك تیمن، وەڵامەکەیان بەڵێ بوو.. ئەمەش جێی دڵخۆشی بوو.

لە کۆتاییدا پیرۆزە لە تەواوی ڕزگاربووانی نوگرەسەلمان و کەسوکاری ئەنفالکراوان و هەموو گەلی کورد، کە دادپەروەری بەدیهات و جەلادێكی ناو پرۆسەی ئەنفال، سزایی یاسایی و عادیلانەی خۆی وەرگرت لە پای تاوانەکانی بەرانبەر ئەنفالکراوان.

زۆر زانیاری و وردەکاریی دی هەیە، کە هەوڵ دەدەم لە بابەتێکی تێروتەسەلدا جێی بکەمەوە.. کە چۆن جەلادەکەی نوگرەسەلمان، نکۆڵی لە تاوانەکانی دەکرد و هەوڵی خۆدزینەوەی دەدا لە وەڵامی پرسیارەکانی دادوەر.

تێبینی: دادگایکردنی عەجاج، لەلایەن دادگای باڵای تاوانەکانی عێراق بەڕێوەچوو، کە ساڵی 2005 بۆ دادگایکردنی سەرانی ڕژێمی بەعس دامەزراوە، بەڵام پرۆسەی دادگاییکردنەکە لە باڵەخانەی دادگای تێهەڵچونەوەی بەغدا ـ رەسافە بەڕێوەچوو، چونکە هۆڵی دادگای باڵای دادگای باڵای تاوانەک

هەڤاڵ عارف

-

لەکاتێکدا زمانی کوردی لە ڕووی خەسڵەتە زانستییەکانەوە خاوەن ژێرخانێکی پتەو و دەوڵەمەندە و مێژوویەکی سەختیشی لە بەرەنگاربوونەوەو ململانێی مانەوەدا بڕیوە لە قۆناغی ئێستادا لە غیابی مەرجەعیەتێکی زمانەوانی یاسایی و نەتەوەییدا، کە وەک بنەمایەکی پارێزەر و پابەندکار ڕێگری لە هەر جۆرە زیادەڕۆیی و پەراوێزخستن و بەلاڕێدابردنێک بگرێت دووچاری دابڕانێکی فەرهەنگی و پاشەکشەیەکی قوڵی زانستی بووەتەوە، ئەمەش نەک هەر زمانی بەرەو پوکانەوە بردووە بەڵکو کایەی ئەدەبی و مەعریفیشی کردووەتە پاشکۆی دابەشبوونە سیاسی و ناوچەییەکان و هێزی گشتگیر و یەکگرتووی لە زمانی کوردی زەوت کردووە، هەرچەندە هۆکارەکان زۆرن و هەریەکەیان لە ڕەهەندێکەوە کاریان لە شێواندنی بونیادی و مۆرفۆلۆژیای زمانەکە کردووە بەڵام جەوهەری ئەم داکشانە لەبنەڕەتدا بۆ نەبوونی توانای گونجاندنی خودی زمانەکە لەگەڵ وەرچەرخانە خێراکان و داهێنانە سەردەمییەکاندا دەگەڕێتەوە، کە نەتوانراوە لە ڕێگەی پرۆسەی چەمکسازییەوە پردێکی هاوسەنگ لە نێوان ڕەسەنایەتی فۆرمە کلاسیکییەکە و پێویستی دەربڕینە مۆدێرنەکاندا بونیاد بنرێت.‌

فەزای ئێستای زمانی کوردی و ئەو واقیعە شێواوەی بەرۆکی گرتووە، دەرهاویشتەی ڕاستەوخۆی غیابی دامەزراوەیەکی نیشتمانی و مەرجەعێکی زانستییە بۆ بڕیاردان ئەو بۆشاییە دامەزراوەیی و مەعریفییەش وایکردووە زمان لە کەرەستەیەکی زیندووی داهێنانەوە پاشەکشە بکات بۆ کایەیەکی بێ پەرژین، کە تێیدا تاقیکردنەوە سەرپێییەکان و دەستێوەردانە هەڕەمەکییەکان بڕستیان لێ بڕییوە، ئەم تێکچوونە میتۆدۆلۆژییەش کۆمەڵێک لێکەوتەو دیاردیدەی نەخوازراوی بەرهەمهێناوە، کە دیارترینیان لەم ڕەهەندانەی خوارەوەدا کورت دەبنەوە:

یەکەم: هەندێک لە دەزگا میدیایی و پلاتفۆرمە مەجازییەکان ڕۆڵێکی نەرێنیان لە شێواندنی زمانی کوردیدا هەیەو بە ئارەزووی خۆیان و بەبێ ڕەچاوکردنی بنەما ژێرخانییەکانی ئەدەبیاتی نەتەوەیی دەستکاری بونیادی ڕستەسازی و وشەسازی دەکەن و ستایلی دەبڕینی تایبەت بەخۆیان دادەڕێژن.

دووەم: ئەم پاشەکشەیە لە ناوەندە فێرکارییەکانیشدا بە فۆرمێکی جیاواز ڕەنگی داوەتەوە، لە لایەک پەراوێزخستنی زمانی دایک و سنووردارکردنی چەمکی داهێنان لە چوارچێوەی زمانە بیانییەکاندا و لە لایەکی دیکەشەوە سەرهەڵدانی جۆرە دیدگایەکی ڕۆشنبیری، کە تێکەڵکردنی زاراوەی بیانی وەک ئامرازێکی پۆزیتیڤیزمی مەعریفی دەبینێت. کارلێکی ئەم دوو ئاراستەیە بونیادی زمانی کوردی ڕووبەڕووی شێواندنێکی جەوهەری سیستماتیک کردووەتەوە و پەیوەندیی نێوان زمان و ئەقڵانیەتی دیدگابینی تووشی دابڕانێکی میتۆدۆلۆژی کردووە.

سێیەم: هەژموونی زمانە بیانییەکان بەسەر سیمای شار و کایەی بازرگانیدا، ئەم دیاردەیە، کە لە ناونانی پڕۆژە ستراتیژییەکان، ناوەندە بازرگانییەکان و تابلۆی شوێنە گشتییەکاندا ڕەنگی داوەتەوە زمانی کوردی لە زمانێکی کارا و ئابووری و شارستانیەوە گۆڕیوە بۆ زمانێکی پەراوێزخراو، ئەمەش تەنیا کێشەیەکی فۆرمی نییە، بەڵکو ئاماژەیە بۆ پاشەکشەی زمانی دایک لە بەرامبەر ناسنامە کلتوورییە هاوردەکاندا.

دەرئەنجامی ئەم ڕاڤەکردنەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی زمانی کوردی لە ناو جەرگەی ئاڵنگارییەکی وجوودیدایە، تێپەڕاندنی ئەم پاشەکشەیەش پێویستی بە وەرچەرخانێکی دامەزراوەیی هەیە بۆ داڕشتنی زمانێکی ستانداردی یەکگرتوو ئەمەش تەنیا لە ڕێگەی کاراکردنی فەرهەنگی زاراوەسازیی زانستی و هاوچەرخەوە دەکرێت تاوەکو زمان بتوانێت لە ناوەندە ئەکادیمییەکاندا گوزارشت لە چەمکە مەعریفییەکانی خۆی بکات، چونکە زمانێک نەتوانێت ببێتە زمانی بازاڕ و زانست و بڕیاری سیاسی، بێگومان لە ژێر هەژموونی جیهانگیریدا بەرەو داڕمانی کلتووری دەچێت، کەواتە ئەرکی ئێستا تەنیا پاراستنی ڕێزمانی وشەکان نییە، بەڵکو گۆڕینی زمانە بۆ کەرەستەیەکی هێز و بزوێنەرێکی مەعریفی کارا، کە توانای ڕێبەرایەتیکردنی واقیعی ئەم سەردەمەی هەبێت بەم هەنگاوانەش زمان لە ئاستی ئامرازێکی گەیاندنەوە دەبێتە ژێرخانێکی ئەپێستیمۆلۆژی بۆ بەرهەمهێنانی مەعریفە چونکە لە هاوکێشەی هێزی هاوچەرخدا، ئەو نەتەوانەی خاوەنی سەروەری زمانەوانی نین، ناتوانن ببنە خاوەنی بڕیاری سیاسیی سەربەخۆ و وەک پاشکۆیەکی کلتووری لە پەراوێزی مێژوودا دەمێننەوە.

لە کۆتاییدا، پێویستە ئەو ڕاستییەش ڕوون بکەینەوە، کە لێرەدا بەڕەهایی مەبەستمان ڕەتکردنەوەی زاراوەی بیانی نییە چونکە زمان وەک مرۆڤ قەوارەیەکی زیندووە و ئاوێتەبوون و وەرگرتن بەشێکە لە گەشە و مانەوەی، هەربۆیە زمانەکانیش وەکو خێزان وان، خزمایەتی و ئاڵوگۆڕ دەبێتە هۆی زیندووێتییان، بەو مەرجەی ئەم پرۆسەیە بونیادی ڕەسەنی زمانەکە دانەوەرێنێت و هاوسەنگییە سروشتییەکەی تێکنەدات دواجار کرانەوە بەڕووی جیهاندا نیشانەی هێزە، بەڵام تەنیا کاتێک، کە ببێتە هۆی دەوڵەمەندکردن نەک پاشکۆیەتی و کاڵکردنەوەی شوناس، لێرەدا ڕێگاکان و مەترسییەکانیش دەستنیشان کران، بەڵام پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوەیە کێ بەرپرسیارە لەم پاشاگەردانییەی زمان و لەو هەنگاوە کردەییانەی، کە بۆ سەرپێخستنەوەی پێویستن؟!