KURDPLAT

زانیاری سه‌ره‌كی

شیکاران و بەرپرسانی پێشوی ئەمریکا و سەرچاوە دیپلۆماسییەکان دەڵێن، رەنگە ستراتیژی ئیسرائیل بەرامبەر بە ئێران گەورەترین زیانی رێککەوتنی واشنتن و تاران نەبێت، بەڵکو زیاتر ئەو تێگه‌یشتنه‌ سیاسییە بێت کە بنیامین نه‌ته‌نیاهۆ دەیان ساڵە وەک تاکە سەرکردەی ئیسرائیل وەک کە توانای به‌كارهێنانی واشنتنی بە ویستی خۆی هەیە سەبارەت بە کۆماری ئیسلامی ئێران.

وردودرشتی راپۆرت؛

نەتانیاهۆ پێگەی سیاسی خۆی لە ئیسرائیل لەسەر ئەو بانگه‌ش بوێرانەی بنیات ناوە کە خۆی و بە تەنیا دەتوانێت هاوتەریبی ستراتیژی تەواو لەگەڵ ئەمریکا لەسەر ئێران بپارێزێت. بە پەیوەندی خۆشەویستی لە کۆمارییەکان و بەدەستهێنانی پشتیوانی ئەوان، خۆی وەک تاکە سەرکردەی ئیسرائیل نیشاندا کە ئامڕازەکانی کاریگەری لەسەر سەرۆکە یەک لە دوای یەکەکانی ئەمریکا هەبێت، پێداگری لەسەر ئەوە دەکرد کە فشاری سەربازی بەردەوام تاکە ڕێگایە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی تاران.

لە لوتکەی دەسەڵاتەکەیدا، دیپلۆماتکاران نه‌ته‌نیاهۆیان بە "قسەی کۆتایی" لە ئەمریکا وەسف کرد؛ دەتوانێت بە سادەیی تەلەفۆنەکە هەڵبگرێت و دڵنیابێت لەوەی کە حیساباتە ستراتیژییەکانی واشنتن لەگەڵ حیساباتی ئیسرائیلدا هاوتەریبن. هەروەها ئاماژە بەوە دەکەن کە هیچ سەرۆک وەزیرانێكی ئیسرائیل بەو شێوەیە زۆر قسەی لەگەڵ کۆنگرێس نەکردوە یان سەرمایەی سیاسیی بەردەوام لە چوارچێوەی سیستەمی سیاسی ئەمریکادا دروست نەکردوە.

بەڵام شرۆڤەکاران دەڵێن، رێککەوتنی کاتیی نێوان واشنتن و تاران بۆ کۆتاییهێنان بەو شەڕەی لە مانگی شوباتدا لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە دەستیپێکردوە، ئەوە ئاشکرا دەکات کە ئەو گێڕانەوەیە چۆن گۆڕاوە. لەبری ئەوەی سیاسەتی واشنتن بەرامبەر بە ئێران دابڕێژێت، ئێستا نەته‌نیاهۆ ناچارە ئەو سیاسەتە قبوڵ بکات، چونکە دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بەدوای یەکلاییکردنەوەیەکدا دەگەڕێت لە ڕوانگەیەکەوە کە مەیلی ئەوەی هەیە ناڕەزایەتییەکانی ئیسرائیل وەک سنوردارکردن مامەڵەی لەگەڵدا بکات.

دێنیس ڕۆس، بەرپرسی پێشوی ئەمریکا رایگەیاند، حیساباتی ناوخۆیی کەمتر ئازاربەخش نییە لە حیساباتی بیانی، نه‌ته‌نیاهۆ گیری خواردوە لەنێوان سەرۆکێکی ئەمریکا کە بڕیارە کۆتایی بە ململانێکان بهێنێت و بنکەیەکی ناوخۆیی کە ڕەتیدەکاتەوە سازش بکات، بەتایبەتی لە لوبنان. کشانەوە مەترسی کاردانەوەی لەسەرە، لەکاتێکدا ده‌ستپێكردنه‌وه‌ی شه‌ڕ مەترسی ڕوبەڕوبونەوە لەگەڵ واشنتن دەکات.

لە سەرەتای شەڕ لەگەڵ ئێران، نەته‌نیاهۆ بەڵێنی سەرکەوتنی یەکلاکەرەوەیدا. بەڵام هیچ کام لە ئامانجەکانی نەگەیشت، ڕژێمی ئێران نەڕوخێت، حزبوڵای لوبنان لە لوبنان شکستی پێنەهێنا و دانیشتوانی باکوری ئیسرائیل چێژیان لە گەڕانەوەی سەلامەت بۆ وڵاتەکەیان وه‌رنه‌گرت.

ئەڤیڤ بوشینسکی، ڕاوێژکاری پێشوی نەته‌نیاهۆ ڕایگەیاند، ڕێککەوتنی نێوان ئەمریکا و ئێران "زەربەیەکی کوشندە" بو بۆ نه‌ته‌نیاهۆ. ئه‌و "نەک تەنها شەڕی لەگەڵ ئێران دۆڕاند، بەڵکو ترەمپیش وەک دۆستێکی دۆڕاند، ئەو نەک تەنها لە ئاستی نێودەوڵەتیدا گۆشەگیرە، بەڵکو تێوەگلاوە لە ناکۆکییەکی گەورە لەگەڵ سەرۆکی ئەمریکا".

سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا لەم مانگەدا، پەیوەندییەکەی لەگەڵ ترەمپ بە پەیوەندی نێوان دو هاوبەش وەسفکرد کە "لە زۆر شتدا هاوڕان و لەسەر هەندێکی دیکە ناکۆکن".

ئاماژەی بەوەشکرد، هەڵمەتێکی سیستماتیکی هەیە بۆ کەمکردنەوەی ئەو "دەستکەوتە گەورەکان" کە ئیسرائیل لەسەر حیسابی ئێران و بریکارەکانی بەدەستیهێناوە.

لێدوانی په‌یوه‌ندیدار؛

بەرپرسێکی کۆشکی سپی رایگەیاند، ترەمپ و نەته‌نیاهۆ پەیوەندییەکی پتەویان هەیە، هەروەها هێزەکانی ئیسرائیل "هاوبەشێکی گەورە" بون لە شەڕێکدا کە "توانای سەربازیی ڕژێمی ئێرانی لەناوبرد".

بەرپرسێکی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا رایگەیاند، ئەمریکا "بە شێوەیەکی دور لە دو دڵی" پابەندە بە ئاسایشی ئیسرائیلەوە، جەختیشی لەوە کردەوە کە "ئەمە ناگۆڕێت".

ئەو بەرپرسە رونیكرده‌وه‌، ئیسرائیل مافی خۆیەتی بەرگری لەخۆی بکات، بەتایبەتی لەدژی حزبوڵای لوبنان، "رێکخراوێکی تیرۆریستی هەڕەشە لە هاوڵاتیانی خۆی دەکات و حکومەتی لوبنان تێکدەدات"، چاوەڕوانیش ناکرێت لە لوبنان بکشێتەوە تا ئەو هەڕەشەیە نەمێنێت.

شرۆڤەکاران دەڵێن درز لە نێوان سەرکردەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە پەیوەندییە کەسییەکان تێدەپەڕێت بۆ کۆمەڵێک ئامانج کە تادێت جیاوازتر دەبن. ترەمپ هەوڵدەدات لە شەڕێکی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکشێتەوە، هاوکات نەته‌نیاهۆ پێیوایە بەردەوامی فشارەکان بۆ سەر ئێران و هاوپەیمانەکەی حزبوڵا لە لوبنان، بۆ ئاسایشی ئیسرائیل زۆر پێویستە.

واشنتن راستەوخۆ لەگەڵ تاران دانوستانی کرد، ململانێی لوبنانی لە نێوان ئیسرائیل و حزبوڵای لوبنان کە لەلایەن ئێرانەوە پاڵپشتی دەکرێت، خستە چوارچێوەیەکی فراوانتر و میکانیزمەکانی بۆ بەڕێوەبردنی ناکۆکییەکان لەسەر ئاگربەست دامەزراند، هەنگاوێک کە بە گوێرەی سێ سەرچاوەی دیپلۆماسی ناوچەیی، ئیسرائیلی لە بڕیارە سەرەکییەکان زیاتر پەراوێزخستوە.

سەرچاوە ناوچەییەکان ئاماژەیان بەوەشکردوە، وڵاتەکە کە سەردەمانێک نه‌ته‌نیاهۆی وەک هاوبەشێکی پێویست سەیر دەکرد، ئێستا وەک بەربەستێک سەیری دەکات لەبەردەم ڕێککەوتنێکدا کە بڕیارە بیپارێزێت.

ترەمپ بە ئاشکرا رەخنەی لە هەڵسوکەوتی سەربازی ئیسرائیل گرتوە لە لوبنان، لە کاتێکدا جێگری سەرۆکەکەی، جەی دی ڤانس، جەختی لەسەر سروشتی مەرجداری پەیوەندییەکە کردوەتەوە و ڕەخنەگرانی ڕێککەوتنەکەی هۆشداری داوە لە "هێرشکردنە سەر تاکە هاوپەیمانی بەهێز کە لە جیهاندا بەجێیان هێشتوە".

دو بەرپرسی ئیسرائیلی کە ئاگاداری بیرکردنەوەی نەته‌نیاهۆن، ڕایانگەیاندوە، نیگەران نییە لەوەی لێدوانە گشتییەکانی ترەمپ و ڤانس وەربگێڕێت بۆ گۆڕانکاری کۆنکرێتی لە سیاسەتی ئەمریکا بەرامبەر بە ئیسرائیل، وەک دواخستنی ناردنی چەک، تەنانەت ئەگەر ئیسرائیل بەردەوام بێت لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی لە لوبنان.

پاشخانی راپۆرت؛پەیوەندی نێوان بنیامین نەتەنیاهۆ و ویلایەتە یەکگرتوەکانی ئەمریکا پەیوەندییەکی ستراتیژی و هاوپەیمانییەکی بەهێزە، بەڵام لە هەمان کاتدا بەهۆی جیاوازی بۆچون لەسەر دۆسیە هەستیارەکانی ناوچەکە گرژیی تێکەوتوە.

ئەمریکا گەورەترین پشتیوانی سەربازیی و دارایی ئیسرائیل و حکومەتەکەی نەتەنیاهۆیە، و نەتەنیاهۆ بەردەوام جەخت لەوە دەکاتەوە کە ئیسرائیل هاوپەیمانێکی بەهێزی ئەمریکایە.

یەکێکە لە گەورەترین ناکۆکییەکان. نەتەنیاهۆ بە توندی دژی هەوڵەکانی ئەمریکایە بۆ گەڕانەوە بۆ ڕێککەوتنی ئەتۆمی یان ڕێککەوتن لەگەڵ ئێران، بە پێداگرییەوە داوای هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتی بەرنامە ئەتۆمییەکەی تارانی کردوە.

نەتەنیاهۆ لەلایەن ئیدارەی ئەمریکاوە لەژێر فشاردایە بۆ ئازادکردنی بارمتەکان. لە بەرامبەردا، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل رایگەیاندوە، ئەمریکا ناتوانێت هیچ شتێک بەسەر ئیسرائیلدا بسەپێنێت و تەلئەڤیڤ پابەندی هیچ ڕێککەوتنێک نابێت کە لەگەڵ بەرژەوەندییەکانیدا نەبێت

نازم عەبدوڵا

جیاوازیی گۆڕانکارییەکانی نێوان ئەمریکا، بەریتانیا و فەڕەنسا کە لە ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆدا بەرجەستە بوە، خۆی لە نێوان جوگرافیا و سیستمدا دەبینێتەوە. لە ساڵانی ١٩١٥ و ١٩١٦دا، نوێنەرانی فەڕەنسا و بەریتانیا بە ڕەزامەندیی ڕوسیا و ئیتالیا، دەستکەوتەکانی میراتی دەوڵەتی عوسمانییان بەپێی قەبارەی هێزەکانیان و پێگەی دەسەڵاتی سەربازیی و ئابورییان لە نێوان خۆیاندا دابەش کرد؛ ئەو دابەشکارییەش پێگەی بەریتانیا و فەڕەنساى دیاریی کرد و ئەو ڕێککەوتنەش بە ناوی نوێنەرانی هەردو وڵاتەکەوە ناوزەد کرا بە ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ.

ئەمریکا لەم ڕێککەوتنەدا بەشدار نەبو، بۆیە لە ناوچەکەدا بەرژەوەندیی ئەو دو وڵاتە بە پلەی یەکەم پارێزراو بو کە خاوەنی پێگە و نفوزی سیاسی و سەربازیی خۆیان بون. چۆن لەو کاتەدا ئەو وڵاتانە بەرژەوەندیی خۆیان ڕەچاو کرد، ئێستاش ئەمریکا لە پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ڕۆژئاوادا خۆی بە میراتگری بەریتانیا و فەڕەنسا دەزانێت، لە هەمان کاتدا دەیەوێت بەپێی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆی، جارێکی تر نەخشەی سیاسی و ئابوریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دابڕێژێتەوە.

جیاوازییەکانی نێوان سایکس-پیکۆ لە سەدەی ڕابردودا لەگەڵ دونیابینیی ئەمریکا بۆ گۆڕانکارییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە چەند خاڵێکدا دەخەینە ڕو:

١. سایکس-پیکۆ دەستنیشانکردنی دەوڵەتی جوگرافی بو، ئەوە بو لە ساڵی ١٩٢١دا بە لێکدانی هەر سێ ویلایەتی بەغدا، بەسرە و موسڵ دەوڵەتی عێراق دروست کرا. هاوشێوەی عێراقیش، وڵاتانی تری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەپێی تایبەتمەندیی خۆیان دەستکاریی کران. لە ساڵی ١٩٤٨دا دەوڵەتی ئیسرائیل دروست کرا، لە بەرامبەردا بۆ ڕازییکردنی عەرەب و دابەشکردنی شوێنەواری دەوڵەتی عوسمانی، چەندین دەوڵەتیشیان بۆ گەل و نەتەوە عەرەبییەکان دروست کرد.

بەڵام دوای داگیرکردنی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا لەلایەن ئەمریکاوە (کە ڕیشەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کاتی داگیرکردنی کوێت لەلایەن عێراقەوە و دەرکردنی لەلایەن ئەمریکا و هاوپەیمانەکانیەوە کە لە ٣٢ دەوڵەت پێکهاتبو)، ئەمریکا دور لە نەخشەی سایکس-پیکۆ و بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی، سیستمی حوکمڕانی لە عێراقدا داڕشتەوە و سیستمی فیدراڵیی لە دەستوردا جێگیر کرد، کە ئەمەش پێچەوانەی ناوەندیبون و ئەو سیستمە حوکمڕانییە بو کە سایکس-پیکۆ دایڕشتبو.

٢. گۆڕینی دیموگرافیی ناوچەکە لەبری بایەخدان بە بەهێزکردنی مەرکەزییەتی دەوڵەتە خاوەن کێشەکان؛ ئەمریکا بۆ کەمکردنەوەی سەرئێشەکانی خۆی و وەک وەڵامێک بۆ ئەو هەمو قەیرانانەی ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ بەجێی هێشتون، بە هاوشێوەی نەتەوە خاوەن پێگەکان، بایەخی بە نەتەوە، تایەفە و مەزهەبە جیاوازەکانی تر دا. ئەمەش لە لایەکەوە وەک وەڵامێک بو بۆ کێشە و قەیرانەکانی ناوچەکە، لە لایەکی تریشەوە لە ڕێگەی کەناڵە جۆربەجۆرەکانەوە بۆ پارێزگاریکردن بو لە بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل. ئەوەش بە هێنانەپێشەوەی سیستمێکی تازەی حوکمڕانی لە ناوچەکەدا، بە جۆرێک کە هەناسەدانێک بێت بۆ کەمەنەتەوە، ئایین و تایەفە جیاوازەکان تا بتوانن بەرژەوەندیی خۆیانی تێدا ببیننەوە.

ئەگەر ڕێککەوتنی سایکس-پیکۆ بەبێ حیسابکردن بۆ نەتەوە، ئایین و مەزهەبەکان تەنها دابەشکردنی جوگرافیا بوبێت، ئەوا ئەمریکا بەبێ دەستکاریکردنی جوگرافیا، کاری لەسەر خاوەندارێتیکردنی پێگەی ئایین، نەتەوە، تایەفە و مەزهەبە جیاوازەکان کرد. هەروەها بە جۆری سیستمی حوکمڕانی، ڕێگەی لە باڵادەستیی ڕەهای نەتەوە و مەزهەبە زۆرینەکان گرت. لە هەمان کاتدا، ئەمە پلانێکی ستراتیژی بو بۆ پاراستنی پێگەی ئیسرائیل لە ناوچەکەدا، چونکە ئەم سیستمە تازەیە ڕێگە نادات هیچ وڵاتێک ببێتە خاوەنی پێگەی سەربازی و ئابوریی بەهێز کە بتوانێت ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ئیسرائیل و هاوپەیمانەکانی ئەمریکا.

ئیسرائیل یەکێکە لە بەرژەوەندییە سەرەکییەکانی ئەمریکا کە دەیەوێت لە ڕوی سیاسی و ئابورییەوە تێکەڵی وڵاتانی ناوچەکەی بکات. ئیسرائیلییەکان زۆرجار دەڵێن: "ئێمە دەوڵەتێکی جێبەجێکارین و بڕیارەکانی ئەمریکا جێبەجێ دەکەین"، ئەمەش وای کردوە بەرژەوەندیی سیاسی و ئابوریی ئیسرائیل وەک ئەمریکا پارێزراو بێت و لە ناوچەکەدا ڕێگە نەدەن بە دروستبونی دەوڵەتی خاوەن پێگەی ئابوری و سەربازیی بەهێز. ئەمەش هۆکاری سەرەکیی ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێرانە، دوریش نییە وڵاتە مەرکەزیی و خاوەن پێگە سەربازی و ئابورییەکانی تری ناوچەکەش دوای ئێران بە ئامانج بگیرێن.

٣. لە سەردەمی جەنگی سارددا، ئەمریکا شەڕی ئایدۆلۆژیای یەکێتیی سۆڤیەتی بە وڵاتە خاوەن پێگە ئابوریی و سەربازییە بەهێزەکان دەکرد، بەڵام ئێستا ئەمریکا وەک سیستمێکی سەرمایەداریی، شەڕی چین و ڕوسیا بە دەستگرتن بەسەر سەرچاوەکانی ئابوریی، تەکنۆلۆژیا و هێزدا دەکات. بۆیە جۆری ململانێی نێوان وڵاتە زلهێزەکان گۆڕاوە و ئەمریکا تەنها پشت بە سیستمی حوکمڕانی و ئیدارەدانی دەوڵەتی جوگرافیی هاوشێوەی سایکس-پیکۆ نابەستێت. ئەمەش وا دەکات سەرچاوەکانی هێزی ئابوریی و ململانێ بە تەنها لە لای مەرکەز نەبێت، بەڵکو دەکرێت لە لای وڵاتێکی مەرکەزیی خاوەن پێگەی وەک سعودیە بێت، یان هەندێک جار لە لای وڵاتانی بچوکی وەک کوێت و قەتەر بێت، جاروباریش لە لای گەلانی فارس، تورک و عەرەب بێت؛ دەشکرێت لە لای گەلێکی خاوەن خاک و زەمینێکی پڕبەرەکەت وەک خاکی کوردان بێت.

ئەو کات کۆمپانیا ئەمریکییەکان لە ڕێگەی هێنانەپێشەوەی جۆری حوکمڕانیی تازەوە، چۆن گرێبەست لەگەڵ نەتەوەی زۆرینەدا دەکەن، بە هەمان شێوە گرێبەست لەگەڵ نەتەوە کەمینەکانیشدا دەکەن. ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت؛ چۆن وڵاتێکی فرەنەتەوەی وەک عێراق یان سوریا دەڵێن ئێمە هاوپەیمانی ئەمریکاین، لە هەمان کاتدا گەلێکی وەک کوردیش کە دوەم پێکهاتەی سەرەکیی ئەو وڵاتانەیە دەڵێت ئێمە هاوپەیمانی ئەمریکاین. سیستمی سەرمایەداریی ئەمریکا وەک چۆن بایەخ بە دەوڵەتە بەهێزەکان و نەتەوە زۆرینەکان دەدات، بە هەمان شێوە بایەخیش بە پێگەی ئەو نەتەوانە دەدات کە خاوەنی پێگەی ستراتیژیی و خاکی پڕپیت و بەرەکەتن.

بۆیە ئەوەی بەکردەوە لە سیاسەتی ئەمریکادا دەردەکەوێت، پابەندنەبونە بەو سیاسەت و دابەشکارییەی سایکس-پیکۆ، بەڵکو بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی، جارێکی تر گۆڕانکاریی لە سیستمی حوکمڕانیی پێشودا دەکات و سیستمێکی حوکمڕانیی جیاواز دەهێنێتە کایەوە؛ وەک ئەوەی ئێستا لە عێراقدا هەیە، یان ئەو جۆرە گۆڕانکارییەی بە سستی لە دەوڵەتی سوریادا دەکرێت. دور نییە دوای دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەک بۆ ئەو تێکهەڵچونەی لە نێوان ستراتیژیەتی ئەمریکا و ستراتیژیەتی تورکیادا هەیە لەسەر پێگەی کەمەنەتەوەکان (بەتایبەتی کورد)، لە سوریاش کۆمەڵێک گۆڕانکاریی تر بکرێت.

سەبارەت بە لێدوانەکانی نێردەی ئەمریکا (تۆماس باراک) کە لە ڕواڵەتدا دژ بەو واقیعەیە کە ئێستا لە سوریا و عێراقدا هێنراوەتە ئاراوە؛ نابێت تەنها لە گوتارەکانی ئەوەوە تەماشای واقیعەکە بکەین، بەڵکو دەبێت تەماشای ئەوە بکەین ئەمریکا بە کردەوە لەو دو وڵاتەدا چی ئەنجام داوە. هەر کاتێک کردار و گوتاری هێزێک لەیەک جیا بونەوە، دەبێت حیساب بۆ کردار بکەین نەک گوفتار و ئاخاوتنی تاکتیکی. ئەوەی لە ئاخاوتنەکانی تۆم باراکەوە دەردەکەوێت، لە پێناوی دڵڕاگرتنی تورکیای هاوپەیمانیدا زیاتر تاکتیک بەسەریدا زاڵە؛ نایەوێت تێکهەڵچون لەگەڵ ستراتیژیەتی تورکیادا دروست ببێت، چونکە تورکیا دەیەوێت لەو وڵاتانەی دراوسێیدا کە پێکهاتەی کورد تێیاندا بەرچاوە، بە یەکپارچەیی بمێننەوە. هەروەها دەیەوێت ئەمریکا پشتیوانی لە کەمەنەتەوەکانی وەک کورد و هاوشێوەکانی نەکات و لە وڵاتەکانی خۆیاندا پێگەی یاسایی و دەستورییان بۆ فەراهەم نەهێنرێت، بەڵکو وەک بەشێک لە نەتەوەی باڵادەستی ئەو وڵاتانە حیسابیان بۆ بکرێت.

تورکیا و ئێران دەزانن کە هاوشێوەی سوریا و عێراق، ئەمریکا دەستکاریی جوگرافیای وڵاتەکانیان ناکات، بەڵام دەشزانن چۆن دەستکاریی سیستمی حوکمڕانیی عێراق و سوریای بە ئەندازەیەک کردوە کە ئەگەر پلانەکانی سەر بگرێت، نێزیکە هاوشێوەی ئەو دو دەوڵەتە، دەستکاریی سیستمی حوکمڕانیی ئەوانیش بکات. تا ئێستا ئێران دژ بەو گۆڕانکارییانەیە، تورکیاش لە هەلومەرجی ئێستادا یەکێکە لەو ئەنجومەنەی پێکهێنراوە بۆ چۆنیەتیی گۆڕانکاریی هەلومەرجی سیاسی، ئابوریی، دیموگرافی و هێز لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

بۆیە تاکە ڕێگە بۆ کەمەنەتەوەکانی ناوچەکە، بریتییە لە تێگەیشتن لە پلانە ستراتیژییەکانی ئەمریکا و کارکردن لەو چوارچێوەیەدا. ئەو گۆڕانکارییانەش کە ئەمریکا دەیانکات، لەبەر خاتری هیچ گەلێک یان دژی هیچ گەلێک نییە، بەڵکو بەستنی هاوپەیمانیێتی و داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسی و ئابوریی ناوچەکەیە لە پێناوی بەرژەوەندییە نزیک و دورەکانی خۆیدا.

تورکیا و سعودیە لە سەرەتای مانگی حوزەیرانی 2026دا دوو دوو یاداشتی لێکتێگەیشتنی نوێیان بۆ بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی گواستنەوە و لۆجیستی واژۆ کرد. بەپێی یەکێک لە یاداشتەکان کە رۆژی سێشەممە، 9ی حوزەیرانی 2026 لە ریازی پایتەختی سعودیە واژۆ کرا، هێڵی مێژوویی شەمەندەفەری نێوان هەردوو وڵات دووبارە زیندوو دەکرێتەوە.

عەبدولقادر ئۆڕاڵئۆغڵو، وەزیری گواستنەوە و ژێرخانی تورکیا، لە ریازی پایتەختی سعودیە لەگەڵ ساڵح بن ناسر ئەلجاسر، وەزیری گواستنەوە و خزمەتگوزارییە لۆجیستییەکانی سعودیە کۆبووەوە. ئۆڕاڵئۆغڵو لەم بارەیەوە رایگەیاند: "لەو قۆناخە هەستیارەی ناوچەکەمان پێیدا تێپەڕ دەبێت، بەردەوامیی بازرگانی و زنجیرەی لۆجیستی لە هەموو کات گرنگترە."

وەزیری گواستنەوەی تورکیا ئاماژەی بەوە کرد کە وڵاتەکەی گۆڕانکارییە لۆجیستی و ئابوورییەکان لەسەر رێڕەوەکانی سووریا، ئوردن و عێراق لە نزیکەوە دەبینێت و پێویستی و جێبەجێکردنی ئەم هێڵەی ئاسنینەی سەلماندووە.

ئەم هێڵە کە لە تورکیاوە دەستپێدەکات و بە ئوردن و سووریادا تێپەڕ دەبێت تاوەکو دەگاتە سعودیە، بەهۆی ئاڵۆزییەکانی تەنگەی هورمز و پچڕانی سیستمی دابینکردنی جیهانی، چاوەڕواندەکرێت ئاسانکارییەکی گەورە بۆ بازرگانیی نێوان ئاسیا، ئەورووپا و وڵاتانی کەنداو دابین بکات.

لە 3ی حوزەیرانی 2026 ئوراڵئۆغڵو لە لێدوانێکدا رایگەیاندبوو: "بۆ پڕۆژەی هێڵی شەمەندەفەری هاوچەرخی حیجاز، لە قۆناخی یەکەمدا هێڵێک لە تورکیاوە بۆ حەلەب دەبەستینەوە." ئەوەش لە رێگەی گەیاندنی تۆڕی هێڵەکانی ئاسنینی تورکیا لە ئیسڵاحیەی باکووری کوردستان بۆ سەر سنورری نێوان تورکیا و سووریا و بەستنەوەی بەو هێڵە کە لە حەلەبەوە بۆ سەر سنوور دەهێندرێت.

هێڵی حەلەب-شام-ئوردن خۆی لە بنەڕەتدا هەیە. ئۆراڵئۆغلو رایگەیاند :" کە ئامانجی کۆتاییمان ئەوەیە هێڵەکە تاوەکو بەندەری سوحار لە عومان درێژ بکرێتەوە بگەینە سەر کەنداوی عومان و جێگرەوەیەک بۆ تەنگەی هورمز دروست بکەین."

لەلایەکی دیکەوە چاوەرواندەکرێت ئەو هێڵە بە پڕۆژەی تۆڕی شەمەندەفەری کەنداو ببەسترێتەوە، کە ئامانجی دروستکردنی هێڵێکی یەکگرتووە بۆ بەستنەوەی وڵاتانی کەنداو بەیەکەوە. ئەمە رێگە خۆش دەکات بۆ دروستکردنی هێڵێکی ئاسنینی بەردەوام کە لە تورکیاوە بۆ تەواوی وڵاتانی کەنداو درێژ دەبێتەوە؛ بەمەش رێڕەوێکی وشکانیی ستراتیژی بۆ بەستنەوەی ئاسیا بە ئەورووپا دروست دەبێت.

ساڵح ئەلجاسر، وەزیری گواستنەوە و خزمەتگوزارییە لۆجیستییەکانی سعودیە، لە تشرینی یەکەمی 2026 لە لێدوانێکدا پشتڕاستی کردەوە کە لێکۆڵینەوەکان بۆ بەستنەوەی هێڵی شەمەندەفەر لەگەڵ تورکیا، لە رێگەی ئوردن و سووریاوە، پێش کۆتاییهاتنی 2026 بە تەواوی کۆتاییان دێت. ئەلجاسر ئاماژەی بەوەش کرد، ئەم پڕۆژەیە دەبێتە هۆی بەهێزکردنی تەواوکاریی هەرێمی، پشتگیریکردنی جووڵەی بازرگانی و گەشەپێدانی سیستمی گواستنەوەی وشکانیی بەردەوام لە نێوان وڵاتانی ناوچەکەدا.

تاوەکو ئێستا تێچووی ئەو پرۆژەیە دیار نییە و هیچ بڕە پارەیەک لەلایەن وڵاتانی بەشداربوو دیاری نەکراوە. بەگوێرەی گوتەکانی وەزیری گواستنەوەی تورکیا ئێستا لە قۆناخی لێکۆڵینەوەی تەکنیکین و رووپێوێکی مەیدانی بۆ پرۆژەکە دەکەن بۆ ئەوەی بزانن هێڵە کۆنەکە لە کوێ نۆژەنکردنەوەی پێویستە یان پێویستی بە دووبارە دروستکردنەوە هەیە.

ئۆراڵئۆغڵو رایگەیاند: "هێشتا زووە بۆ راگەیاندنی ژمارەیەکی دیاریکراو بۆ تێچووی گشتی. ئامانجی سەرەکیمان ئێستا روونکردنەوەی پێداویستییە وردەکانە لەسەر درێژایی رێڕەوی هێڵەکە و ئەو کارە تەکنیکییانەی کە پێویستن بۆی. پێداویستییەکانی وەبەرهێنان و دابینکردنی دارایی تاوەکو کۆتایی ئەم ساڵ روونتر دەبێتەوە. دوای ئەوە، لەگەڵ وڵاتانی پەیوەندیدار دەست دەکەین بە کارکردن لەسەر پرۆگرامی وەبەرهێنانی هاوبەش و پلانی وردی جێبەجێکردن".

بەپێی گوتەی ئوراڵئۆغڵو، ژێرخانی بەشێک لەهێڵەکە کە لە ناوخۆی سووریادا ماوە دروست بکرێت، بە پاڵپشتیی تورکیا تەواو دەکرێت. وەزیری گواستنەوەی تورکیا پێیوایە لە حەلەب بۆ تورکیا رێڕەوێکی 100-110 کیلۆمەتری ماوە بۆ پرۆژەکە کە نزیکەی 110 ملیۆن دۆلاری پێویستە، تورکیا کار بۆ تەواوکردنی ئەو بەشە دەکات. ئوردنیش لێکۆڵینەوە لە توانا تەکنیکییەکان بۆ چاککردنەوە و کارپێکردنی شەمەندەفەرەکان لە سووریا دەکات.

ئۆراڵئۆغلو ئاماژە بەوە دەکات کە نزیکەی 400 کیلۆمەتر لە هێڵەکە دەکەوێتە نێوان سووریا و ئوردن و دەبێت کاری لەسەر بکرێت. وەزیری گواستنەوەی تورکیا رایگەیاند، سێ وڵاتەکە لە 11ی ئەیلوولی 2025 لە عەممانی پایتەختی ئوردن لەسەر رەشنووسی یاداشتێکی لێکتێگەیشتن لەم بارەیەوە رێککەوتوون.

تورکیا لە رێگەی بەندەری عەقەبەوە دەگاتە دەریای سوور

پرۆژەکە تەنیا هێڵی ئاسن ناگرێتەوە، بەڵکو دەروازەیەکی نوێی ئابووری بۆ تورکیا دەکاتەوە. وەزیری گواستنەوەی تورکیا ئاشکرای کرد، کار لەسەر پەرەپێدانی رێڕەوی گواستنەوە دەکرێت بۆ ئەوەی تورکیا لە رێگەی بەندەری عەقەبەوە بگاتە دەریای سوور؛ هاوكات کار دەکرێت بۆ گەیاندنی سووریا و ئوردن بە رێڕەوە نێودەوڵەتییەکانی گواستنەوە لە رێگەی خاکی تورکیاوە. هێڵی شەمەندەفەر هاوچەرخی حیجاز کە لە ئوردن بە بەندەری وشکانی (مەعان)ەوە تێپەڕ دەبێت، لەوێ لەگەڵ هێڵی ئاسنینی نێوان مەعان – عەقەبە دەبەسترێتەوە، تورکیا لە رێگەی بەندەری عەقەبەوە دەگەیێنێتە سەر دەریای سوور.

عەبدولقادر ئۆراڵئۆغڵو، وەزیری گواستنەوە و ژێرخانی تورکیا رایگەیاند، لە کۆبوونەوەی سێ قۆڵیی نێوان تورکیا، سووریا و ئوردندا لە 11ی ئەیلوولی 2025، پرسی دروستکردنی رێڕەوی نوێی گواستنەوە کە بەستنەوەی تورکیا بە دەریای سوورەوە لە رێگەی بەندەری عەقەبەوە خراوەتە کارنامەی گفتوگۆکانەوە.

خەونە نیوەچڵەکەی سوڵتان عەبدولحەمید

ئەم پرۆژەیە بە زیندووکردنەوەی یەکێک لە کۆتا پڕۆژە گەورەکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دادەنرێت، بڕیار بوو ئەنقەرە و ئەستەنبووڵ بە مەککە ببەستێتەوە. ئەم هێڵە کە لە یادەوەرییەکانی سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەمدا وەک "خەونی کۆن" ناوزەد کراوە و بە "هێڵی شەمەندەفەری حەمیدیەی حیجاز" دەناسرێت، لە 2ـی ئایاری 1900ـدا بە فەرمانێکی فەرمیی پادشا راگەیەندرا و کارەکانی لە ئەیلوولی هەمان ساڵدا لە شام دەستیپێکرد.

بڕیار بوو درێژیی هێڵەکە 1400 کیلۆمەتر بێت و بگاتە مەککە و مەدینە، بۆ ئەوەی گەشتی حەج بۆ موسڵمانان ئاسان بکات. بەڵام شارەزایان پێیانوایە عوسمانییەکان ئامانجێکی دیکەشیان هەبوو، ئەویش بەهێزکردنی کۆنترۆڵی ناوەندی و ئاسانکاریی گواستنەوەی سەربازی بوو بۆ ئەو ناوچانە. هێڵەکە لە ئەیلوولی 1908 تاوەکو مەدینە (1322 کم) تەواو بوو، بەڵام هەرگیز نەگەیشتە مەککە و لە جەنگی جیهانی یەکەمدا پەکیکەوت

وەزیری بەرگریی ئیسرائیل رایگەیاند، هێزەکانیان لە باشووری لوبنان ناکشێنەوە، ئەمەش وەک ئاستەنگێکی سەرەکی لەبەردەم یاداشتنامەی ئاشتیی نێوان ئەمریکا و ئێران دەردەکەوێت.

رۆژی چوارشەممە، 24ی حوزەیرانی 2026 یسرائیل کاتس، وەزیری بەرگریی ئیسرائیل لە کۆنفرانسێکدا لە تەلئەڤیڤ رایگەیاند: "سوپای ئیسرائیل ئامادەیە و ئێمە پاشەکشە ناکەین. رامانگەیاندووە لە هیچ بارودۆخێکدا ناکشێینەوە و تاوەکو ئەم ساتەش، کە ئەمە دەستکەوتێکی سیاسییە، هیچ داواکارییەکی ئەمریکا نییە بۆ ئەوەی ئیسرائیل لە لوبنان بکشێتەوە".

ئەم لێدوانانەی کاتس لە کاتێکدا دێن کە حکومەتی لوبنان و ئیسرائیل لە واشنتن تاوتوێی پێشنیازێکی ئەمریکا دەکەن بۆ کشانەوەی هێزەکانی ئیسرائیل لەو ناوچانەی لەم جەنگەدا کۆنتڕۆڵی کردوون و رادەستکردنیان بە سوپای لوبنان.

تاران: لوبنان هێڵی سوورە

لە بەرامبەردا، تاران جەخت لەوە دەکاتەوە کە وەستاندنی جەنگ لە لوبنان مەرجی سەرەکیی هەر رێککەوتنێکە.

محەممەد باقر قالیباف، سەرۆکی پەرلەمانی ئێران، رۆژی چوارشەممە لە باکۆ، پایتەختى ئازەربایجان رایگەیاند: "بۆ ئێمە ئاگربەست لە لوبنان بەقەد ئاگربەست لە ئێران گرنگە و کۆتاییهێنان بە جەنگی لوبنانیش بەقەد کۆتاییهێنان بە جەنگی ئێران بایەخی هەیە".

سەرەڕای هۆشدارییەکانی ئێران، هێرشەکان بەردەوامن و رۆژی چوارشەممە لانی کەم دوو کەس لە ئەنجامی هێرشێکی درۆنیی ئیسرائیل بۆ سەر ئۆتۆمبێلێک لە باشووری لوبنان کوژران.

مارکۆ رۆبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، گەشتێکی بۆ وڵاتانی ناوچەکە دەستپێکردووە تاوەکو نیگەرانیی ئەو هاوپەیمانانە بڕەوێنێتەوە کە پێیان وایە رێککەوتنەکە ئیمتیازی زۆری بە تاران بەخشیوە.

رۆبیۆ رۆژی چوارشەممە لەگەڵ شێخ محەممەد بن زاید ئال نەهیان، سەرۆکی ئیمارات کۆبووەوە و بڕیارە سەردانی کوێت و بەحرێنیش بکات، کە هەردوو وڵات لە کاتی جەنگدا رووبەڕووی هێرشی مووشەکیی ئێران بوونەوە.

ناکۆکی لەسەر دۆسیەی ئەتۆمی و هورمز

سەرەڕای راگەیاندنی یاداشتنامەی لێکتێگەیشتنی ئیسلامئاباد، هێشتا لێدوانی دژبەیەک لەبارەی ناوەڕۆکەکەی دەبیسترێت. دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاندووە ئێران رازی بووە بە پشکنینی "هەمیشەیی" بنکە ئەتۆمییەکانی، بەڵام تاران ئەمەی رەتکردەوە.

کازم غەریبئابادی، جێگری وەزیری دەرەوەی ئێران رایگەیاند، هیچ پلانێک نییە بۆ رێگەدان بە پشکنینی ئەو بنکە ئەتۆمییانەی هێرشیان کراوەتە سەر و ئەم بابەتە تەنیا لە چوارچێوەی رێککەوتنی کۆتاییدا تاوتوێ دەکرێت.

سەبارەت بە تەنگەی هورمز، جووڵەی کەشتییەکان دەستیپێکردووەتەوە و ئەمەش بووەتە هۆی دابەزینی نرخی نەوت.

لە کاتێکدا ترەمپ دەڵێت تاران بەڵێنی داوە هیچ باجێک وەرنەگرێت، دیپلۆماتکاران ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێران دەیەوێت باجی "خزمەتگوزارییە ئەمنییەکان و ژینگە" لە کەشتییەکان وەربگرێت. شێخ محەممەد بن عەبدولڕەحمان ئال سانی، سەرۆکوەزیرانی قەتەر، رۆژی چوارشەممە لە مەسقەت بوو تاوەکو لەگەڵ بەرپرسانی عومان بناخەی گفتوگۆی وڵاتانی کەنداو و ئێران لەسەر چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی تەنگەکە دابنێت.

نەتەوە یەکگرتووەکان لە نوێترین راپۆرتیدا دەڵێ، ژمارەی ئەو منداڵ و مێرمنداڵانەی بەهۆی جەنگ و کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەواوە کێشە بۆ خوێندنیان دروست بووە، 250 ملیۆن کەسی تێپەڕاندووە، کە نزیکەی 100 ملیۆنیان بە تەواوی لە پرۆسەی خوێندن چوونەتە دەرەوە.

بەگوێرەی راپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکان کە ئەمڕۆ سێشەممە بڵاوکراوەتەوە، لە 18 مانگدا ژمارەی ئەو منداڵ و مێرمنداڵانەی بەهۆی قەیرانە جۆراوجۆرەکانەوە کاریگەرییان لەسەر دروستبووە 21 ملیۆن کەس زیادی کردووە و کۆی گشتی گەیشتووەتە 258 ملیۆن منداڵ و مێرمنداڵ لە سەرانسەری جیهان.

راپۆرتەکە دەریدەخات کە 93 ملیۆن منداڵ بە هیچ شێوەیەک ناچنە قوتابخانە؛ هەروەها 60٪ـی کۆی گشتیی ئەو منداڵانەی لە خوێندن دابڕاون، لە نۆ وڵات دەژین، ئەوانیش ئەفغانستان، بەنگلادیش، کۆماری دیموکراتیی کۆنگۆ، ئەسیوپیا، میانمار، نایجیریا، پاکستان، سوودان و یەمەنن.

بەپێی راپۆرتەکە، جەنگ و تووندوتیژی هۆکاری سەرەکیی وازهێنانی منداڵانن لە قوتابخانە، دوای ئەوانیش ئاوارەبوون و گۆڕانی کەشوهەوا و قەیرانە ئابوورییەکان دێن.

مەیسا جەلبووت، بەرپرسێکی نەتەوەیەکگرتووەکان رایگەیاند: "بەڵگەکان روونن؛ جەنگ و گۆڕانی کەشوهەوا ئەو دەستکەوتانە لەنێودەبەن کە بە زەحمەت لە کەرتی پەروەردەدا بەدەستهاتوون. ئێستا کاتی ئەوەیە وەبەرهێنان لە داهاتووی ئەو منداڵانەدا بکەین کە بەهۆی قەیرانەکانەوە بێبەش بوون."

نەتەوە یەکگرتووەکان ئاماژە بەوە دەکات کە ئەم ئامارانە نیشانی دەدەن پێویستییەکان لە کوێدا زۆرترینن و دەبێت وڵاتانی جیهان هەوڵەکانیان بۆ گەڕاندنەوەی منداڵان بۆ نێو پۆلەکانی خوێندن چڕتر بکەنەوە.

 

ئێران دەڵێ، رێگە بە پشکنەرانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم نادەن سەردانی ئەو بنکە ئەتۆمییە ستراتیژییانە بکەن کە ساڵی رابردوو لەلایەن ئەمریکا و ئیسرائیلەوە بۆردوومان کران، ئەوەش لەکاتێکدایە گەڕی یەکەمی دانوستاندنەکان بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگ لە سویسرا کۆتاییهات.

تاران و واشنتن یاداشتێکی لێکتێگەیشتنیان بۆ کۆتاییهێنان بەو جەنگە واژۆ کردووە. بەپێی رێککەوتنەکە، 60 رۆژ دیاریکراوە بۆ چارەسەرکردنی پرسە هەڵپەسێردراوەکان، لە سەروو هەموویانەوە پرسی ئەتۆمیی ئێران و لادانی سزاکان.

لەکاتێکدا جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریکا رایگەیاندووە، تاران رازی بووە پشکنەرانی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم بگەڕێنەوە ئەو وڵاتە، ئێران ئەوەی رەت دەکاتەوە.

 ئیسماعیل باقایی، گوتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی ئێران لە کۆنفڕانسێکی رۆژنامەڤانیدا گوتی: "هیچ کۆبوونەوەیەکمان لەگەڵ بەڕێوەبەری گشتیی ئاژانسەکە نەبووە و هیچ پلانێکیشمان نییە بۆ رێگەدان بە پشکنینی ئەو دامەزراوە ئەتۆمییانەی کەوتوونەتە بەر دەستدرێژیی سەربازیی ئەمریکا و زایۆنیستەکان."

لە بەرامبەردا، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا لە تۆڕی ترووس سۆشیاڵ نووسی: "ئێران بە تەواوی رازی بووە بە بەرزترین ئاستی پشکنینی ئەتۆمی بۆ ماوەیەکی درێژخایەن لە داهاتوودا."

ساڵی 2025، کاتێک ئەمریکا چوونە نێو جەنگی نێوان ئیسرائیل و ئێرانی راگەیاند، بنکە ئەتۆمییەکانی فۆردۆ، نەتەنز و ئیسفەهانی بە بۆمبی "حەشارشکێن" بۆردوومان کرد. تاوەکو ئێستا ئاستی زیانەکان بە تەواوی دیار نییە، هەرچەندە ترەمپ دەڵێت "بە تەواوی خاپوور کراون."