KURDPLAT

بەهۆی پەککەوتنی هەناردەکردنی نەوت لە بەندەرەکانی باشوورەوە، عێراق رووبەڕووی قەیرانێکی دارایی گەورە بووەتەوە. گوتەبێژی پێشووی وەزارەتی نەوت رایدەگەیێنێت، بەرهەمهێنانی نەوت بۆ کەمتر لە سێیەکی جاران دابەزیوە و وڵاتەکە مانگانە نێوان 5 بۆ 7 ملیار دۆلار زیان دەکات.

د. عاسم جیهاد، شارەزای وزە و گوتەبێژی پێشووی وەزارەتی نەوتی عێراق رایگەیاند، "بەرهەمهێنانی نەوتی عێراق لە چوار ملیۆن و 300 هەزار بەرمیلەوە بۆ تەنیا ملیۆنێک و 200 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا دابەزیوە."

بە گوتەی عاسم جیهاد، هەناردەکردن لە باشوورەوە کە پێشتر رۆژانە 3.5 ملیۆن بەرمیل بوو، بە تەواوی پەکیکەوتووە.

عاسم جیهاد هۆشداری دەدات کە کەمبوونەوەی بەرهەمهێنانی نەوت، کاریگەریی راستەوخۆی لەسەر سێکتەری کارەبا دەبێت و دەڵێت، "هەر کاتێک بەرهەمهێنانی نەوت کەم ببێتەوە، گازی هاوەڵیش کەمدەبێتەوە، ئەوەش دابینکردنی گازی وێستگەکانی کارەبا پەکدەخات." باسی لەوەش کرد، هاوردەکردنی گازی ئێرانی بەهۆی بارودۆخی شەڕەوە جێگیر نییە و رۆژانە تەنیا 500 بۆ 700 ملیۆن پێ سێجا دەگات، کە تەنیا بەشێکی کەمی پێویستییەکانی عێراق پڕدەکاتەوە.

ئەو شارەزایەی وزە رەخنە لە سیاسەتەکانی رابردووی حکومەت دەگرێت و دەڵێت، عێراق دەیتوانی لە وڵاتانی ئاسیایی وەک چین، هیندستان و کۆریای باشوور نەوت کۆگا بکات، بەڵام هەنگاوی بۆ نەنراوە. عاسم جیهاد گوتی، "ئەگەر عێراق کۆگای بەکرێ بگرتایە یان کەشتیی زەبەلاحی بەکاربهێنایە، دەیتوانی 100 بۆ 300 ملیۆن بەرمیل نەوت لە دەرەوە کۆگا بکات و لە کاتی تەنگژەدا بیفرۆشێت."

کێشەی "نەوتی رەش" و هەناردە بۆ سووریا

سەبارەت بە هەناردەکردنی نەوتی رەش بە تانکەر بۆ سووریا، گوتەبێژی پێشووی وەزارەتی نەوت رایگەیاند، پاڵاوگە کۆنەکانی عێراق 40٪ی بەرهەمەکەیان دەبێتە نەوتی رەش؛ "ئەگەر ئەم نەوتە خێرا ساخ نەکرێتەوە، پاڵاوگەکان دەوەستن، بۆیە عێراق ناچارە بە تانکەر و بە تێچوویەکی زۆر هەناردەی بکات."

بەپێی زانیارییەکان ئێستا رۆژانە 500 بۆ 700 تانکەری نەوتی رەش لە رێگەی دەروازەی وەلیدەوە دەچنە ناو خاکی سووریا بۆ ئەوەی لە بەندەری بانیاسەوە هەناردە بکرێن.

لەبارەی هێرشکردنە سەر کەشتییەکی نەوتهەڵگر لە تەنگەی هورمز کە نەوتی عێراقی هەڵگرتبوو، عاسم جیهاد روونیکردەوە، "کۆمپانیای سۆمۆ بەرپرسیارێتییەکەی لە بەندەر کۆتایی دێت، کڕیارەکە بەرپرسە لە گواستنەوە و بیمە. ئەو کەشتییە ئاڵای هیندستانی پێوە بووە و سەر بە کۆمپانیای کڕیار بووە."

بۆ قەرەبووکردنەوەی بەشێک لە زیانەکان، عێراق پەنای بۆ بۆریی نەوتی هەرێمی کوردستان بردووە. باسم محەممەد خزەیر، بریکاری وەزارەتی نەوتی عێراق بە رووداوی راگەیاند، ئێستا رۆژانە بە تێکڕا نزیکەی 200 هەزار بەرمیل نەوت (نەوتی بەسرە، کەرکووک و هەرێمی کوردستان) لە رێگەی بۆرییەوە هەناردە دەکرێت.

ئەنجامی نوێترین راپرسی لە ئیسرائیل نیشانی دەدات، بنیامین نەتەنیاهوو لە بەرامبەر هەر چوار رکابەرە سەرەکییەکەی لە پێشەوەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا زۆرینەی بەشداربووان پێیان وایە نابێت جارێکی دیکە ببێتەوە سەرۆکوەزیرانی وڵات.

بەگوێرەی ئەنجامەکانی ئەو راپرسییەی کەناڵی 12ی ئیسرائیلی بڵاویکردووەتەوە، بنیامین نەتەنیاهوو لە هەموو رووبەڕووبوونەوە دووقۆڵییەکاندا لەپێش رکابەرە سیاسییەکانیدایە؛ بە جۆرێک لە کێبڕکێی بەرامبەر نەفتالی بێنێتی سەرۆکوەزیرانی پێشوودا، نەتەنیاهوو 41%ی دەنگەکان و بێنێت 34%ی دەنگەکانیان بەدەستهێناوە.

لە بەرامبەر گادی ئایزێنکۆتیشدا نەتەنیاهوو بە کۆکردنەوەی 42%ی دەنگەکان بەرامبەر بە 36% بۆ ئایزێنکۆت، لە پێشەوەیە.

هەر بەپێی راپرسییەکە، جیاوازیی نەتەنیاهوو لەگەڵ یائیر لاپیدی سەرۆکی ئۆپۆزیسیۆن زیاتر دەبێت و نەتەنیاهوو 42% و لاپید تەنیا 27%ی دەنگەکانیان هەیە، لە کۆتاییشدا لە بەرامبەر ئەڤیگدۆر لیبەرمان دا نەتەنیاهوو رێژەی 42%ی دەنگەکانی بەدەستهێناوە و لیبەرمانیش تەنیا 24%ی پشتگیریی بەشداربووانی راپرسییەکەی بەدەستهێناوە.

سەرەڕای ئەو پێشکەوتنەی نەتەنیاهوو بەرامبەر رکابەرە دیارەکانی هەیەتی، کاتێک بە شێوەیەکی گشتی پرسیاری ئەوە لە ئیسرائیلییەکان کراوە "ئایا نەتەنیاهوو یان کەسێکی دیکە ببێتە سەرۆکوەزیران؟" 56%ی بەشداربووان گوتوویانە "کەسێکی دیکە"، لە کاتێکدا تەنیا 36% گوتوویانە نەتەنیاهوو و 8%یش بێلایەن بوون.

مەترسی لەسەر دیموکراسی و لێکترازانی ناوخۆیی

راپرسییەکە ئاماژە بە نیگەرانییە قووڵەکانی کۆمەڵگەی ئیسرائیلی دەکات؛ 53%ی بەشداربووان دەڵێن، نیگەرانی داهاتووی دیموکراسی لە وڵاتەکەیانن، لە بەرامبەردا 42% دەڵێن نیگەران نین.

سەبارەت بە گەورەترین هەڕەشە بۆ سەر ئیسرائیل، 56%ی بەشداربووان پێیان وایە "لێکترازانی ناوخۆیی" گەورەترین هەڕەشەیە، لە کاتێکدا 39% پێیان وایە "هەڕەشە ئەمنییەکان" مەترسیی سەرەکین.

ووسینی: ته‌ها عه‌بدولناسر ره‌مه‌زان

سەرچاوە: ئه‌لعه‌ره‌بییه‌ نێت

لەگەڵ کۆتاییهاتنی جەنگی حەوت ساڵەی نێوان به‌ره‌ی به‌ریتانیا و رووسیا له‌ لایه‌ك، دژ به‌ به‌ره‌ی فه‌ره‌نسا و نه‌مسا و رووسا له‌لایه‌كی دی، بەریتانیا ده‌ستیكرد بە سەپاندنی باجێکی زۆر بەسەر دانیشتووانی "سێزده‌ ناوچه‌ی کۆلۆنیكراودا/ المستعمرات الثلاثة عشر"، ئەمه‌ وایكرد، له‌ نێو دانیشتوانی ئه‌و ناوچانه‌دا، شەپۆلێکی گه‌وره‌ی تووڕەیی لێبكه‌وته‌وه. دانیشتوانی ئه‌و سێزده‌ كۆڵۆنیكراوه‌، رازینه‌بوون به‌ بێ ئه‌وه‌ی هیچ راوێژێكیان پێبكرێت و به‌ بێ ئه‌وه‌ی هیچ نوێنه‌رێكیان له‌ په‌رله‌مانی به‌ریتانیادا هه‌بێت، رێژه‌یه‌كی زۆر باجیان به‌سه‌ردا بسه‌پێنرێت.

لە کاتی خۆپیشاندانەکانی ساڵی 1773دا، دانیشتوانی ئەو سێزدە کۆلۆنییە، له‌ بۆستن، ده‌ستیانكرد به‌ تێکدان و له‌ناوبردنی بڕێکی زۆر لە بارە چای بەریتانییەکان و فڕێدانی باره‌ "چا"كان بۆ ناو ده‌ریا. ئه‌م پرۆسه‌یه‌ له‌و كاته‌دا به‌ "ئاهەنگی چای بۆستن" ناسرا. وەک وەڵامێک بۆ ئەمە، بەریتانیا کۆمەڵێک یاسای توندی بەسەر سێزدە کۆلۆنییەکەدا سەپاند کە بە "یاسا بەرگە نەگیراوەکان" ناسراون.

لە گه‌رمه‌ی ئەم ڕووداوانەدا، شۆڕشی ئەمریکا هەڵگیرسا، له‌م شۆڕشه‌دا دانیشتووانی سێزدە کۆلۆنییەکە، داوای سەربەخۆییان دەکرد. یەکەمین شه‌ڕو پێكدادانه‌كان، بووه‌ هۆی پێکهێنانی ئەوەی بە "سوپای کیشوەری" ناوده‌برێت و ئەرکی ئه‌م سوپایه‌، شەڕکردن بوو دژی بەریتانییەکان.

هەڵگیرسانی جەنگی سەربەخۆیی و پلانی دانوستان

لە ماوەی مانگی نیسانی 1775دا، ئەمریکییەکان لە هەردوو جەنگی "لێکسینگتۆن/Lexington" و "کۆنکۆرد/Concord" سەرکەوتنی گرنگ و بایه‌خداریان بەدەستهێنا. هەروەها له‌ گه‌ڵ هاتنی ساڵی 1776 و دوای دامەزراندنی سوپای کیشوەری به‌سه‌ركردایه‌تی جۆرج واشنتن و بە هاوكاری و پاڵپشتی فەڕەنسا، توانییان بەریتانییەکان لە بۆستن دەربکەن.

لە ناوەڕاستی ساڵی 1776دا، دۆخی مەیدانی جه‌نگه‌كه‌، گۆڕانکارییەکی گەورەی بەخۆوە بینی، چونکە بەریتانییەکان له‌و ساڵه‌دا، هێرشێکی گەورەیان کردە سەر نیویۆرک و لە جەنگی "لۆنگ ئایلەند/ Long Island"دا، سەرکەوتنێکی گرنگیان بەدەستهێنا و هەڕەشەیان لە بوونی سوپای کیشوەری کرد کە زیانێکی زۆری بەرکەوتبوو.

لەم هه‌لومه‌رج و چوارچێوه‌ سەربازییەدا، بەریتانییەکان به‌ ئومێدی كۆتایی هاتن به‌ جه‌نگه‌كه‌، پێیانباشبوو ده‌رگای په‌یوه‌ندی و دانوستان له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانی شۆڕشی ئه‌مریكا بكه‌نه‌وه‌. لەو سەردەمەدا، سەرکردەی سەربازی بەریتانیا "ڕیچارد هۆو/Richard Howe"، ئەرکی په‌یوه‌ندی و دانوستانی له‌گه‌ڵ سه‌ركرده‌كانی ئه‌مریكا، پێ سپێردرابوو. ڕیچار له‌و بڕوایه‌دا بوو، ئه‌گه‌ری گەیشتن بە ڕێککەوتن لەگەڵ سێزدە کۆلۆنییەکە، له‌ ئارادایه‌.

ئه‌م به‌رپرسه‌ سه‌ربازییه‌ی به‌ریتانیا، بیری له‌وه‌ كرده‌وه‌، لێبووردن بۆ ژمارەیەکی زۆر لە سەرباز و بەرپرسانی شۆڕشی ئەمریکا ده‌ربكات و بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ دۆخی پێشوو. هاوكات و شان به‌شانی ئه‌وه‌، ئازادی زیاتر بە سێزدە کۆلۆنییەکە بدات و له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ی دانانی باج، دانوستانیان له‌گه‌ڵدا بكات. لەم نێوەندەدا، هەوڵەکانی بەریتانیا، هه‌ر لە سەرەتاوە، ڕووبەڕووی چەندین کۆسپ بووه‌وە، دیارترینیان ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی سێزدە کۆلۆنییەکە بوو لە 4ی تەمموزی 1776 و ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی بەریتانیا.

هاوکات بەریتانیا ئەم ڕاگەیاندنەی ڕەتکردەوە و بەردەوام بوو لە مامەڵەکردنی ناوچەکە، وەک ئه‌وه‌ی کۆلۆنییەکی سەر بە به‌ریتانیا بێت.

شکستی دانوستانەکان

لە ماڵی کۆلۆنێل "کریستۆفەر بێلۆپ/Christopher Billopp" لە ناوچه‌ی "ستایتن ئایلەند/Staten Island" لە ڕێکەوتی 11ی ئەیلوولی 1776، دانوستان لەنێوان نوێنەرانی سێزدە کۆلۆنییەکە و بەریتانییەکان دەستی پێکرد. له‌و كاته‌دا هه‌ر یه‌ك له‌ "بنیامین فرانکلین"، "جۆن ئادەمز" و "ئێدوارد ڕوتلیدج" نوێنەرایەتی سێزدە کۆلۆنییەکەیان دەکرد، له‌ به‌رانبه‌ردا، "ڕیچارد هۆو" نوێنەرایەتی لایەنی بەریتانیای دەکرد. لە گه‌رمه‌ و ناوەڕاستی گفتوگۆکاندا، کەشێکی ئاڵۆز لەنێوان هەردوولادا هەبوو، هۆكاره‌كه‌ی بۆ ئه‌وه‌ ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، جیاوازییه‌كی ڕوون و فراوان له‌ نێودان دید و تێڕوانینی هه‌ردوولادا هه‌بوو. لە کاتێکدا بەریتانیا پێشنیاری لێبووردنی گشتی بۆ شۆڕشگێڕان و گەڕانەوە بۆ دۆخی پێش دەستپێکردنی شۆڕش و ڕاوێژکردن لەسەر هەندێک داواکاری دەکرد، ئەمریکییەکان داوای سەربەخۆیی تەواوەتییان دەکرد و ئەو پێشنیارانەیان ڕەتکردەوە کە پەیوەست بوون بە مانەوەی ناوچەکە لەژێر دەسەڵاتی بەریتانییەکاندا.

دانوستانەکانی نێوان هەردوولا، بۆ ماوەی نزیکەی سێ کاتژمێر بەردەوام بوو، بێ ئەوەی هیچ ئەنجامێکی لێ بکەوێتەوە. بەهۆی ئەوەوە، شەڕ و پێکدادانی نێوان هەردوولا، بۆ ماوەی چەندین ساڵی دیكه‌ بەردەوام بوو، ئه‌مه‌ پێش ئەوەی بە واژۆکردنی پەیماننامەی پاریس لە ساڵی 1783 و دانپێدانانی بەریتانیا بە سەربەخۆیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کۆتایی بێت.

وه‌رگێڕانی: وێستگه‌

مژدە علی

-

ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت عێراق و هەرێمی کوردستان، لیرەدا دەمەویت ئاماژەی پێبکەم لەم وتارەدا لە ئێستادا لەبەردەم گێژاوێکی سیاسی و ئەمنیی ئاڵۆزداین.

 ئەم دۆخە پڕە لە چەقبەستوویی سیاسی، دەستوەردانی دەرەکی، و کێبڕکێی هێزە ئیقلیمییەکان، کە زۆرێك لە ڕەهەندەکانی هاوشێوەی ئەو قۆناغە مێژووییەن کە عێراق لە ژێر سایەی دەسەڵاتی بەریتانی (١٩٢٠ - ١٩٣٢) تێیدا تێپەڕبوو. ١. هاوشێوەییە مێژووییەکان: ئاڵنگارییەکان دووبارە دەبنەوە لە سەردەمی بەریتانییەکاندا، عێراق و کوردستان ڕووبەڕووی سێ ئاڵنگاری سەرەکی بونەوە کە ئەمڕۆش بە شێوازێکی نوێ دەردەکەونەوە:

 • دروستکردنی دەوڵەت و ناسنامە: بەریتانییەکان هەوڵیان دەدا پێکهاتە جیاوازەکان (کورد، سوننە، شیعە) لە چوارچێوەی یەکەیەکدا کۆبکەنەوە بێ گوێدانە تایبەتمەندییە نەتەوەییەکان. ئەمڕۆش کێشەی "ناوەند و هەرێم" و ململانێی ناسنامە، بە هەمان شێوەی سەردەمی شێخ مەحمودی حەفید، خاڵی سەرەکی ئاڵۆزییەکانە.

 • بەرژەوەندی هێزە زلهێزەکان: وەک چۆن لەو سەردەمەدا عێراق ببووە مەیدانی ململانێی بەریتانیا و فەڕەنسا و تورکیای کەمالی، ئێستاش وڵاتەکە بووەتە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی ململانێکانی ئەمریکا، ئێران و وڵاتانی ناوچەکە. 

• ناڕەزایەتی جەماوەری: شۆڕشی ٢٠ی تەمموزی ١٩٢٠ نیشانەی ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی دەرەکی و نادادپەروەری بوو. ئێستاش ناڕەزایەتییەکانی شەقام لە دژی گەندەڵی و نەبوونی سەروەری، ڕەنگدانەوەی هەمان ئەو ڕۆحیەتەن هەڵبەتەبۆ تێگەیشتن لە ئاڵنگارییەکانی ئێستا، نابێت وا بزانین مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە، بەڵکو دەبێت بزانین چۆن هێزە نێودەوڵەتییەکان بەرگی بەرژەوەندییەکانیان دەگۆڕن. 

جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لە نێوان سیاسەتی بەریتانیای سەدەی بیستەم و ئەمریکای سەدەی بیست ویەکەم، بەڵام خاڵی هاوبەشی هەردوولا "پەراوێزخستنی مافی کورد" بووە لە پێناو هاوسەنگییە گەورەکاندا. بێگومان. دەکرێت جیاوازییە ستراتیژییەکان بەم شیوە ئەنالیزە بکەین لە داگیرکارییەوە بۆ ئەزموون:

 • بەریتانیا (سیاسەتی ڕاستەوخۆ): بەریتانییەکان وەک هێزێکی داگیرکەری کلاسیک مامەڵەیان دەکرد. ئامانجیان نەخشەکێشانی سنوور بوو (وەک پەیمانی سایکس-پیکۆ). ئەوان بە ڕاشکاوی دەیانویست عێراق وەک "پاپۆڕێکی نەوت" لە ژێر کۆنترۆڵی خۆیاندا بێت. 

• ئەمریکا و هاوپەیمانان (سیاسەتی نادیار): ئەمریکا پێویستی بە داگیرکاریی فیزیکی درێژخایەن نییە؛ سیاسەتی ئەو لەسەر بنەمای "بەڕێوەبردنی قەیران" و پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانە لە ڕێگەی سیستەمی جیهانگیری و هاوپەیمانییە سەربازییە کاتییەکانەوە. ٢. غەدری بەریتانیا: گۆڕینی بەڵێنەکان بۆ بۆمب (١٩١٨ - ١٩٢٥) بەریتانیا یەکەم هێز بوو کە خەونی دەوڵەتی کوردی بە قوربانی بەرژەوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا و دەوڵەتی نوێی عێراق کرد: ئەوەبوو لە سالی 

• ١٩٢٠ (پەیمانی سێڤەر): بەپێی ماددەکانی ٦٢ و ٦٤، بەڵێنی سەربەخۆیی بە کورد درا، بەڵام تەنها سێ ساڵ دواتر لە ١٩٢٣ (پەیمانی لۆزان) بەریتانیا پشتی لە کورد کرد بۆ ڕازیکردنی ئەتاتورک.

 • هەروەها لە ١٩٢٢-١٩٢٤ (بۆردومانی سلێمانی): کاتێک شێخ مەحمودی حەفید داوای مافی کوردی کرد، فڕۆکە جەنگییەکانیبەکانی بەریتانیا) یەکەمین بۆردومانی کیمیایی و ئاسمانییان لە مێژووی ناوچەکەدا دژی کورد بەکارهێنا بۆ ئەوەی ناچاریان بکەن بچنە ژێر ڕکێفی حکومەتی بەغدا. ٣. غەدری ئەمریکا: "خیانەتی دۆستانە" (١٩٧٥ و ٢٠١٧) ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی، لە ژێر ناوی "پاراستنی دیموکراسی" و "شەڕی تیرۆر"، لە ساتە وەختە یەکلاکەرەوەکاندا پشتیان لە کورد کردووە:

 • لە ١٩٧٥ (ڕێککەوتننامەی جەزائیر): هێنری کیسینجەر و ئەمریکا پشتیوانییان لە شۆڕشی ئەیلوول کرد تەنها بۆ فشار خستنە سەر سەدام، بەڵام کاتێک بەرژەوەندییەکانیان لەگەڵ ئێران و عێراق یەکلایی بووەوە، لە یەک شەودا کوردیان تەنها جێهێشت. کیسینجەر بەناوبانگترین وتەی خۆی وت: "کاری سیخوڕی خێرخوازی نییە." 

• لە ٢٠١٧ دا (ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر): سەرەڕای ئەوەی کورد هاوپەیمانی سەرەکی ئەمریکا بوو لە شەڕی داعش، بەڵام لە کاتی پەلاماری حەشدی شەعبی بۆ سەر کەرکوک و ناوچە دابڕاوەکان، ئەمریکا بە پاساوی "پاراستنی دەستووری عێراق" بێدەنگی هەڵبژارد و ڕێگەی دا تانکە ئەبراهامەکانی کە بۆ شەڕی داعش دابوویە سوپای عێراق، دژی کورد بەکاربهێنرێن. ٤. ئەوەی گرنگە. چۆن ئەزموون وەرگرتنمان : لەو تەڵەیە دەرباز بین؟ بۆ ئەوەی مێژووی غەدرەکان دووبارە نەبێتەوە، پێویستە ئەم ڕاستییانە بکرێنە بنەمای کارکردن: 

• نەبەستنەوەی چارەنووس بە یەک جەمسەر: وەک چۆن پشت بەستنی تەواو بە بەریتانیا لە ساڵی ١٩٢٠ شکستی هێنا، پشت بەستنی ڕەها بە ئەمریکاش هەمان ئەنجامی دەبێت. پێویستە کورد هاوسەنگی لە نێوان هێزە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکاندا دروست بکات.بەرژەوەندی نەک سۆز: ڕۆژئاوا لەسەر بنەمای مافی مرۆڤ مامەڵە لەگەڵ کورد ناکات، بەڵکو لەسەر بنەمای کێش و سەنگ مامەڵە دەکات. تا کورد لە ناوخۆدا خاوەن هێزێکی یەکگرتوو و دامەزراوەیی نەبێت، لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکاندا تەنها وەک کارتێکی گوشار" بەکاردێت. 

• بەڵگەی مێژوویی وەک چەک: پێویستە دیپلۆماسییەتی کوردی هەمیشە ئەم غەدرە مێژووییانە بەبیر ناوەندە بڕیاربەدەستەکان بهێنێتەوە بۆ ئەوەی لانیکەم گەرەنتی یاسایی و نێودەوڵەتی (نەک تەنها بەڵێنی زارەکی) وەربگرێت. کەواتە:جیاوازیی نێوان بەریتانیا و ئەمریکا لە شێوازی ئەنجامدانی سیاسەتەکەیاندایە، بەڵام لە ئەنجامدا هەردووکیان کوردیان وەک ئامرازێک بینیوە نەک ئامانج. تەنها ڕێگەی دەربازبوون، گۆڕینی پێگەی کوردە لە پاشکۆیەکی سەربازی بۆ کارەکتەرێکی سیاسیی یەکگرتوو.

د.ئەمیر حسێن

-

لە فەرهەنگی سیاسیی کلاسیکدا، دەوڵەتی کاراو ئەکتیڤ بە توانای یەکلاییکردنەوەی ململانێکان دەپێورێت؛ یان سەرکەوتنێکی گەورە لە کاتی جەنگ و قەیرانەکاندا، کە سەرکەوتو ئیرادەی خۆی دەسەپێنێت، یان شکستێکی قورس، هێندە دەنگدانەوەی دەبێت، تەنانەت ناسنامەی مێژویی شکستخواردو جارێکی تر دادەڕێژێتەوە. بەڵام دۆخی ئێران لە دوای سەرکەوتنی شۆڕش و دامەزراندنی کۆماری ئیسلامیەوە، لەم دیالێکتیکە دوالیزمیەی ( شکست و سەرکەوتن ) تێدەپەڕێت و مۆدێلێکی جیاواز پێشکەش دەکات. دەوڵەتێک لە جەنگ و قەیرانەکاندا سەرناکەوێت، بەڵام هەرگیز نادۆڕێ و ناش بەزێت . جەوهەری کێشەکە بێتوانایی سەربازی نییە، بەڵکو بژاردەیەکی بونگەرایییە ( Existential )، ئێران هەمیشە جەنگ وەک ساتەوەختی ( تاقیکردنەوەی توانای خۆڕاگری ) دەبینێت، نەک وەک بژاردەی بەیەکدادانی فعلی هێزەکان . لای ئێران، جەنگ مەیدانێک نیە بۆ داگیرکردنی جوگرافیا، یان سەپاندنی ئیرادە بەسەر بەرامبەردا، بەڵکو تاقیگەیەکە بۆ داڕشتنەوەی ناسنامە و جارێکی تر هەوڵدان لە پێناو گۆڕینی واقیع، لە ڕێگەی درێژەدان بە جەنگ، بەڵام لە سەرمێزی ڕوبەڕوبونەوەی دانوستاند و گفتوگۆدا .

لە جەنگی هەشت ساڵەی لەگەڵ عێراقدا، هەرچەندە ئیمام خومەینی دواجار پیاڵە ژەهرەکەی هەڵداو ڕێکەوتنی قبوڵکرد، لە کۆتایدا هیچ لایەک ئاڵای سەرکەوتنی ڕەهاو یەکلاکەرەوەی هەڵنەکرد، ئەگەرچی تاران بە دەستکەوتێکەوە لەم جەنگە هاتە دەرێ، بە لای خۆیانەوە لە باڵادەستیی هێزی سەربازی بەنرختر بو، ئەویش ( دەستەبەرکردنەوەی باڵادەستی ئێران وەک میراتگری ڕەسەن و مەرجەعی مەزڵومییەت ). جەنگ لە ململانێ و بەیەکدادانی سەربازی سەر سنورەوە گۆڕا، بۆ (دوبارەکردنەوەی داستانێکی خوێناوی کەربەلایی)، بەڵام لە فۆڕمێکی سەردەم و هاوچەرخدا ؛ تیایدا سەرکەوتن بەواتای تێکشکاندن و لە ناوبردنی دوژمن نەبو، بەڵکو بەواتای (مانەوە) بو پێچەوانەی ویستی هەمو جیهان . لێرەوە فەلسەفەی (ئێمە هەرگیز ناکەوین) لای ئێرانیەکان سەری هەڵدا، لە ئەنجامدا بو بە هەوێنی بنیادنانی نەفەسێکی درێژی دیپلۆماسیی بۆ ئایندە .

لە دۆسیەی ئەتۆمیدا، پارادۆکسی ئێرانی بە ڕونترین شێوە دەردەکەوێت. دەوڵەتێکی گەمارۆدراو و گۆشەگیر، کەچی نەک لە پێگەی لاوازییەوە ناچێتە سەر مێزی دانوستان، بەڵکو بە لەخۆ ڕادیویەوە، بە سەبرێکی درێژی ئەیوبیەوە، گرێ لە دوای گرێ، ڕایەڵ و ڕەنگ و تەوەرەکان وەک چۆن لە کارخانەکانی چنینی فەرشی دەستکردا دادەڕێژێ و دەچنێت، تا ئەو کاتەی لایەنی بەرامبەر خۆی لەبەردەم واقیعێکی سەپێنراودا دەبینێتەوە. ئێران لە ڕێککەوتنی ئەتۆمیدا هێزێکی سەربازیی ئاشکرای بە دەست نەهێنا، بەڵکو( هێزی دانپێدانان )ی وەگیرخست و بەرهەمهێنا. سیستەمی نێودەوڵەتی ناچارکرد وەک (هێزێکی ئەتۆمیی شاراوە) قبوڵی بکات و لەگەڵیدا بچێتە گفتوگۆو ڕێکەوتنەوە . لێرەدا وتوێژ پاشکۆو پەراوێزی هێز نییە، بەڵکو بەلای ئێرانیەکانەوە خودی وتوێژ ئەو ئامرازەیە دوبارە هێز دەخوڵقێنێت.

ئەوەی ئێران لە ناوچەکەدا بەتایبەت (عێراق، سوریا، لوبنان، یەمەن ) دەیکات، هەوڵدان نییە بۆ یەکلاییکردنەوەی ململانێیەکی سەربازی، بەڵکو خوڵقاندنی ژینگەیەکە لە (نا یەکلابونەوەی بەردەوام) . ئەو تۆڕە ئاڵۆزە چەکدارو هەواڵگیریە تائیفی و عەقائیدیانەی ئامادەیان دەکاو دواتر بە ناوچەکەدا بڵاویان دەکاتەوە، نەیارەکانی ناچاری نەزیفی قورسی سیاسی و ئابوری دەکات، تەنانەت سەرکەوتن بەسەریاندا، بەواتای وێرانکردنی هەمو پێکهاتەکە دێت. وەک چۆن بینیمان سەرکەوتن بەسەر ئەسەدی هاوپەیمانی ئێران لە سوریا وێرانکردن و نابوتکردنی عەلەویەکانی لێکەوتەوە، یان هەوڵەکان بۆ شکاندن و چەککردنی حیزبوڵڵای لوبنان، وەک مەترسیەکی وجودی وێنا دەکەن بۆسەر شیعەکان، لە کاتێکدا پێکهاتەیەیەکی ڕەسەنی ئەم وڵاتەن . ئەمە جۆرێکە لە فەلسەفەی (هەڵپەساردنی ئەنجامەکان)، لە جەنگدا ڕێگری لە کەوتن دەکات، تا نەیارەکەی لە دۆخی داخورانی ئومێدو بارگرانی بەردەوامدا بهێڵێتەوە . لە دانوستاند و وتوێژدا، ڕێگری لە کۆتاییهاتنی یەکجاری دەکات، تا تەڵەزمی کایەکە لە دەستی خۆیدا بمێنێتەوە. لە سیاسەت و جیۆپۆلەتیکدا ڕێگری لە سەقامگیریی تەواو دەکات، چونکە سەقامگیری واتا کۆتایی یان دروستبونی سیستەمێک ئیتر ئەو هیچ ڕۆڵی تێدا نامێنێت . ئێران هەرگیز بەدوای(کۆتایی) دا ناگەڕێت، چونکە کۆتایی لە مانا فەلسەفییەکەیدا واتە مردن یان دۆگم و چەقبەستویی. بۆیە ئەو بەردەوام ژیان و جوڵە لە (هاوسەنگییەکی پڕ لە ترس و دڵەڕاوکێ) دا هەڵدەبژێرێت.

بەڵام ئەم سەرکەوتنە لە (مانەوە)دا، ڕوبەڕوی بنبەستێکی بونیادی قوڵ دەبێتەوە. چونکە بەڕێوەبردنی قەیرانەکان بەواتای ڕزگاربون یان دەرچون لێیان نییە، هەروەها دواخستنی بڕیاری کۆتایی چارەسەرێکی مێژویی نییە. ئێران بەهۆی لێهاتویی لە بون بە (کێشەیەکی هەمیشەیی) لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا، ڕەنگە بۆ هەمیشە لەم نیوەندەدا گیر بخوات. جەنگی مانەوە وەک پارادایمی خۆڕاگری زۆر جیاوازە لە پرۆسەی بونیادنان وەک گەشەو پێشکەوتن . ( دەوڵەتانی خلیج بە نمونە)، بۆیە ئەو دەوڵەتە تەنها لەوەدا سەرکەوتو بوە ببێتە ( گرێ کوێرە ) بە دامێنی جەستەی فشۆڵی سیستەمی هەرێمی و جیهانیدا، بەڵام بەو ئەندازەیە سەرکەوتو نەبوە ببێتە (مۆدێلێکی) سەقامگیر بۆ گەلەکەی، یان بۆ کۆپی کردنەوەی لە ناوچەکە. ئەگەرچی ئێران لە جەنگ و ئاشتیدا تا ئێستا نەدۆڕاوە، چونکە هەرگیز گرەوی لەسەر خستنە ڕوی هەمو کارتەکانی لەسەر مێز و لە مەیداندا نەکردوە، بەڵام ئەمە مانای ئەوە نیە سەرکەوتنیش بەدەست بهێنێت، بەردەوام لەو ساتەوەختە دەترسێت کایەکە بە لایەکدا بکەوێ و کۆتایی پێبێت . ئەوکاتەش بکەوێتە بەردەم لێپرسینەوەی ئەخلاقی لە دادگای توڕەو پەنگخواردوی میللەتە مەزڵومەکەی .

ئەمە ئەو کۆمارەیە 47 ساڵە، لە (مەودایەکی بەرزەخی)، نێوان ئاگری جەنگ و جرت و فرتی مەکوکی هۆڵەکانی گفتوگۆدا، دەژی و هاتوچۆدەکات. لەوێدا هیچ شتێک یەکلایی نابێتەوە، هیچ شتێک ناڕوخێت، وەک چۆن هیچ سەرکەوتنێکیش بەدەست نایەت، بەڵکوهەمو شتێک بە ڕایەڵێکی باریکی (بەرژەوەندی ستراتیژی ویلایەتی فەقێ) وە هەڵپەسێردراوە . ڕایەڵێک، ڕاستە ڕەنگە چەند جارێک لە کەوتن بتپارێزێت، بەڵام هەرگیز بەس نییە، بۆ ئەوەی تەواوی متمانەتی پێداهەڵبواسی، تا لەهەڵدێرێکی ئاوا مێژویدا بتگرێتەوە.