KURDPLAT

مەیدانی جەنگەکانی داهاتوو چیتر بەچاوی ئاسایی نابینرێن؛ جەنگی نوێ تەنها بەموشەک‌و فڕۆکە ناکرێت، بەڵکو لەناو فەزایەکی شاراوەدا بەڕێوەدەچێت کە لەشەپۆلی ڕادیۆیی، ڕادارو ئاماژە ئەلیکترۆنییەکان پێکهاتوە، ئەم تەکنەلۆژیایە کە بە"شەڕی ئەلیکترۆنی" دەناسرێت، لەئێستادا بوەتە بزوێنەری سەرەکی‌و بێدەنگی تەواوی ململانێ سەربازییەکانی جیهان.

لەبنەڕەتدا، ئەمجۆرە لەجەنگ بریتییە لەململانێی توند لەسەر کۆنترۆڵکردنی سپێکتزۆمی ئەلیکترۆمەگناتیسی کە دەمارگیرو بڕبڕەی پشتی تەواوی سیستمی GPS، پەیوەندییە بێوایەرەکان‌و فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانە (درۆن)، لەم مەیدانەدا، ئەو لایەنەی بتوانێت باڵادەستیی بەدەستبهێنێت، دەتوانێت زوتر دوژمن ببینێت، باشتر پەیوەندیی بەهێزەکانی خۆیەوە بکات‌و پێشوەختە هێرشبکات؛ بەپێچەوانەشەوە، شکستی هەر سوپایەک لەم جەنگەدا بەواتای کوێربون، بێدەنگبون‌و پەککەوتنی تەواوی سیستمی فەرماندەیی‌و گواستنەوەی زانیاریی دێت.

سوپاکانی سەردەم ئەم جەنگە شاراوەیە لەسەر سێ کۆڵەکەی سەرەکی بەڕێوەدەبەن؛ یەکەم کۆڵەکە "هێرشی ئەلیکترۆنی"یە کە لەڕێگەی ته‌شویشکردنی ڕادارەکان‌و ناردنی ئاماژەی خەڵەتێنەرەوە (Spoofing) سیستمی دوژمن دەشێوێنێت.

کۆڵەکەی دوەم "پاراستنی ئەلیکترۆنی"یە کە ئامانجی پاراستنی بەردەوامیی ڕاداری هێزەکانی خۆیەتی لەهێرشەکانی نەیارو سێیەم‌و گرنگترین ڕەهەندیش "پشتیوانیی ئەلیکترۆنی"یە، کە وەک چاوێکی هەواڵگریی بەهێز، شوێنی ڕاداری دوژمن دیاریدەکات‌و وێنەیەکی ڕونی مەیدانەکە دەداتە فەرماندەیی.

هۆکاری سەرەکیی بایەخی بێپایانی ئەم جەنگە لەئێستادا، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە سوپای وڵاتان بەتەواوی پشت بەهەستیارە دیجیتاڵییەکان دەبەستن، بەجۆرێک، لەم سەردەمەدا تەنها یەک ئامێری ته‌شویش دەتوانێت بەبێ تەقاندنی یەک فیشەک، تۆڕێکی پاراستنی ئاسمانی پەکبخات‌و هێرشی گروپی درۆنەکان پوچەڵبکاتەوە.

جەنگی ئێستای نێوان ڕوسیاو ئۆکرانیا زیندوترین نمونەی ئەم ڕاستییەیە، کە تێیدا هەزاران درۆن نەک بەهۆی تەقاندنەوە، بەڵکو بەهۆی فریودانی سیستمی ڕێدۆزی‌و تێکدانی پەیوەندییەکانیانەوە خراونەتە خوارەوە، ئەمەش دەیسەلمێنێت کە سەرکەوتنی جەنگی سەدەی 21 تەنها بۆ ئەو لایەنەیە کە دەتوانێت فەزای ئەلیکترۆنی کۆنترۆڵبکات.

بێوار رەحمان

-

عێراق ئەمڕۆ لەبەردەم گەورەترین تاقیکردنەوەی چارەنووسسازدایە،لە کاتێکدا حکومەتی عێراق بە سەرۆکایەتی "عەلی فالح زەیدی" ڕێککەوتنی ستراتیژیی بە بەهای 60 ملیار دۆلار لەگەڵ زەبەلاحەکانی وزەی ئەمریکا، وەک (ExxonMobil، KBR، GE Vernova، Shell، Halliburton) واژۆ دەکات،لەکاتێکدا شەقام و دۆخی سیاسی و ئەمنی عێراق لە ژێر هەڕەشەی شەڕێکی گەورە و سێبەر و بەوەکالە دایە.

ئەم دۆخە،رەنگە عێراق بکاتە گۆڕەپانێک کە تێیدا ئابووری و سەربازی تێکەڵ یەک بن ، وەک ئەوەی چارەنووسی دەوڵەت لەسەر بەتانییەکی گڕگرتوو هەڵچنرابێت.

لێرەدا لەمەسەلەی دۆلار کە ئابوری عێراقی پێوە گرێدراوە،کە نەوتەکەی بەدۆلار و لەژێر چەتری ئەمریکایە وەک قەڵغان یان ئامانج زۆر جار بەکار دێت؟

واژۆکردنی 48 ڕێککەوتن لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان، لەوانە دروستکردنی بۆری نەوتی عێراق-سوریا، پەیامێکی ئابووریی ڕوونە: کە عێراق دەیەوێت بە تەکنەلۆژیای ڕۆژئاوا خۆی لە قەیرانی وزە ڕزگار بکات،وەلی ئەم ملیارانە دوو ڕووی هەیە: کە ئەمانەن

ڕووی گەشەپێدان: ئەگەر جێبەجێ بکرێت، ژێرخانی وزەی عێراق دەبوژێتەوە و وڵات لە گەمارۆ ئابوورییەکان ڕزگاری دەبێت.

راکێشانی بەرەو ئاگر: لە دیدگای میلیشیاکان و ئێرانەوە، ئەم دەستکەوتانە نیشانەی باڵادەستیی ئەمریکایە لە عێراقدا،بۆیە ئەم پڕۆژانە دەبنە ئامانجی ڕاستەوخۆی گرووپە چەکدارەکان بۆ تێکدانی هاوسەنگیی هێز، لێرەدا پرسێک دێتە پێشەوە ئەویش عێراق لە چەقۆی شەڕی سێبەرەکاندا ،لێرەدا ئاماژەیەک دێتە پێشەوە کە

ئەو بارودۆخەی کە ئەمڕۆ لە کەنداو و دەریای سوور (باب المندب) دەگوزەرێت، تەنها شەڕی درۆن و موشەک نییە، بەڵکو شەڕی ڕێڕەوی ئابووریی جیهانییە، و عێراق بەداخەوە ناتوانێت لەم ئاگرە بەدوور بێت، ئەمریکا دەیەوێت عێراق وەک دڵێکی وزە بمێنێتەوە کە ئابووریی جیهان لە شەڕی دژی ئێران بپارێزێت، لەلایەکی دیکەوە ئێران ئاگاداری لاوازیی لۆجیستیی ئەمریکایە ، کە ڕەنگە عێراق بەکاربهێنێت وەک "کارتێکی فشاری نەرم" یان "مەیدانێک بۆ مانۆڕ" بۆ ئەوەی ڕێگری لە پڕۆژە ئەمریکییەکان بکات.

خالێکی تر ململانێی ناوخۆیی ییە : کە گەندەڵی و میلیشیا

کۆسپێکی گەورە لەبەردەم سەرکەوتنی ئەم پڕۆژە زەبەلاحانە،و دۆخی ناوخۆیی عێراقە:

پرسی تەڵەی گەندەڵی لە وڵاتێکدا کە سیستەمی ئیداریی بە گەندەڵی داخوراوە، بەڕێوەبردنی پڕۆژەی 60 ملیار دۆلاری پێویستی بە شەفافییەت و هێزی یاسایە، ئایا ئەم پڕۆژانە ڕێگەیەک دەبن بۆ ئاوەدانکردنەوە،یان دەبنە پاروویەکی چەور بۆ ئەوانەی قازانجی تایبەتەوەن؟

لە ئێستادا حکومەتی زەیدی لەنێوان دوو بەرداشدایە،لەلایەک دەخوازێت لەگەڵ واشنتۆن پەیوەندی ستراتیژی هەبێت،لەلایەکی تر میلیشیاکان خاوەنی چەکی قورس و بڕیاری سیاسیی نادەوڵەتین،و بوونی ئەم هێزانە ڕێگرێکی سەرەکییە لەوەی کۆمپانیا ئەمریکییەکان بتوانن بەبێ ترسی ئەمنی کار بکەن.

لێرەدا پرسیارەک دێتە پێشەوە کە ئایا حکومەت دەتوانێت ڕایبگرێت؟

ئەو سیاسەتەی عەلی زەیدی پەیڕەوی دەکات، دەکرێت ناوی بنێین,سیاسەتی هاوسەنگیی مەترسیدار، و ڕێککەوتنی 60 ملیار دۆلاری، ئەگەر سەرکەوتوو بێت، عێراق دەکاتە خاوەن بڕیارێکی ئابووری لە ناوچەکەدا، بەڵام بۆ ئەوەی ئەمە ڕووبدات، پێویستی بە بڕیاری سیاسیی یەکگرتوو هەیە ، حکومەت دەبێت لە ناوخۆدا قەناعەت بە هەموو لایەنەکان بکات کە بەرژەوەندیی نیشتمانی لەسەرووی ململانێی هەرێمییەوەیە.

ئەگەر حکومەت نەتوانێت ئاسایشی کۆمپانیا بیانییەکان و بۆرییە نەوتییەکان لە بەرامبەر هێرشی درۆن و میلیشیاکان بپارێزێت، ئەوا ئەم 60 ملیار دۆلارە تەنها دەبێتە ژمارەیەکی سەر کاغەز.

ئەوەی پێویستە لەبەر چاو بگیرێت ئەوەیە کە عێراق لە ئێستادا وەک یاریزانێک وایە لە گەمەیەکی شەترەنجی گەورەدا، و خاوەنی باشترین پارچەکانی نەوت و وزەیە، بەڵام کێڵگەی یارییەکە لەلایەن میلیشیا و گەندەڵی و ئاگری ململانێی دەرەکییەوە سووتاوە. ئەگەر (زەیدی) نەتوانێت ئەم قەڵغانە ئابوورییە بکاتە دیوارێکی سیاسی بۆ پاراستنی وڵات، ئەوا ئەم پڕۆژانە ئەگەری هەیە هەر زوو لەبەردەم شەپۆلی ململانێکاندا ببن بە خۆڵەمێش.

پرسیاری داهاتوو ئەوەیە ئایا ئەم 60 ملیار دۆلارە دەبێتە هۆکاری بوژانەوەی عێراق، یان دەبێتە هۆی پەرەسەندنی ناکۆکییە ناوخۆییەکان بۆ دەستبەسەراگرتنی ئەم سامانە زەبەلاحە؟

کۆمپانیای دانە گاز، کە گەورەترین کۆمپانیای کەرتی تایبەتی گازی سرووشتییە لە رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، ئامارە داراییەکانی نیوەی یەکەمی ساڵی 2026ی بڵاوکردەوە، بەپێی ئامارەکان، قازانجی کۆتایی کۆمپانیاکە بە رێژەی 47% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 107 ملیۆن دۆلار.

کۆمپانیاکە ئاماژە بەوە دەکات، ئەم بەرزبوونەوەیەی قازانج لەکاتێکدایە مەترسییە ئاسایشییەکان و ئاڵۆزییە ناوچەیییەکانی پەیوەندیدار بە شەڕی ئێران، راستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر توانای پاڵاوتن و بەرهەمهێنانی گاز لە هەرێمی کوردستان دروستکردووە.

قازانج و داهاتی کۆمپانیا لە نیوەی یەکەمی 2026

بەپێی راپۆرتەکە، پوختەی قازانجی راگەیێنراو کە 393 ملیۆن درهەمە (107 ملیۆن دۆلار)، هەڵکشانێکی بەرچاو پێشان دەدات بە بەراورد بە 270 ملیۆن درهەم (73 ملیۆن دۆلار) لە نیوەی یەکەمی 2025دا.

کۆمپانیاکە دەڵێت :"بەشێک لەم بەرزبوونەوەیە بەهۆی جیاوازیی پێوەری گاز بووە بۆ ساڵانی 2018 تا 2024 لە کێڵگەی کۆرمۆر، بڕی 176 ملیۆن درهەم (48 ملیۆن دۆلار) لە چارەکی یەکەمی ئەمساڵدا وەکو داهات هەژمار کراوە، ئەگەر ئەو بڕە هاوتاکراوە هەژمار نەکرێت، قازانجی خاوێنی کۆمپانیاکە 217 ملیۆن درهەم (59 ملیۆن دۆلار) بووە.

بەپێی راپۆرتەکە لە چارەکی دووەمی 2026دا، قازانجی کۆمپانیاکە گەیشتووەتە 33 ملیۆن دۆلار، بە رێژەی 10% بەرزبووەتەوە بەراورد بە هەمان قۆناخی ساڵی 2025.

کۆی داهاتی کۆمپانیا بە رێژەی 51% زیادی کردووە و گەیشتووەتە 258 ملیۆن دۆلار. بەپێی راپۆرتەکە هۆکاری سەرەکیی ئەم گەشەکردنە دەگەڕێتەوە بۆ بەرزبوونەوەی نرخی نەوت و گاز، زیادیی بەرهەمهێنان لە میسر و بەرزبوونەوەی فرۆش لە رێگەی کۆمپانیای پێرل پێترۆلیۆم (Pearl Petroleum).

کاریگەریی ئاڵۆزییەکان لەسەر گازی هەرێمی کوردستان

قەیرانی ئاسایشی ناوچەکە و ئاڵۆزییە سەربازییەکانی دەوروبەری ئێران، ئاستەنگیان بۆ کارەکانی پاڵاوتنی گاز لە کێڵگەی کۆرمۆر دروستکرد، بەوەش کۆمپانیاکە نەیتوانی بەتەواوی توانای پرۆژەی فراوانکردنی KM250 گاز بەرهەم بهێنێت.

سەرەڕای ئەم کۆسپانە، کێڵگەی کۆرمۆر ساڵی 2026ی بە ئاستێکی پێوانەیی دەستپێکرد و بەرهەمهێنانی رۆژانەی 700 ملیۆن پێی سێجا گازی تێپەڕاند، ئەمەش پێش ئەوەی ئاڵۆزییە ئەمنییەکان ببنە هۆی راگرتنی پچڕ پچڕی کارەکان.

دوای زیادبوونی ئاڵۆزییەکانی مانگی تەممووز، دانەگاز رێکاری خۆپارێزی کاتیی گرتەبەر. بەڵام دوای وەرگرتنی دڵنیایی لە حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی عێراق، کارەکان ئاسایی بوونەتەوە. هەروەها بڕیارە بەپێی رێککەوتنێکی یەک ساڵیی، رۆژانە 100 ملیۆن پێی سێجا گاز بۆ وێستگەی کارەبای تازە لە کەرکووک رەوانە بكرێت.

خشتەی بەرهەمهێنان و باری دارایی کۆمپانیا لەنیوەی یەکەمی 2026 بەبەراورد بە 2025

بەرهەمهێنانی میسر دابەزینی هەرێمی کوردستانی قەرەبوو کردەوە

بەپێی راپۆرتەکەی دانەگاز گەشەی بەرهەمهێنان لە میسر توانی ئاستەنگەکانی هەرێمی کوردستان هاوسەنگ بکاتەوە؛ بەرهەمهێنانی گاز لە میسر بە رێژەی 7% زیادیکرد و گەیشتە 13,300 بەرمیل هاوتای نەوت لە رۆژێکدا.

لەماوەی ئەم شەش مانگەدا، دانە گاز لەمیسر 3 بیری نوێی هەڵکۆڵیوە و بیرێکی دیکەی تەواو کردووە. یەکێک لە بیرە دۆزراوەکان بڕی 10 ملیار پێی سێجا یەدەگی گازی تێدا خەمڵێنراوە، کە زۆر زیاتر بوو لە پێشبینییە سەرەتاییەکان (3 ملیار پێی سێجا). کۆمپانیاکە پلانی هەیە تاوەکو کۆتایی ساڵی 2026 چوار بیری دیکەش هەڵبکۆڵێت.

هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنە کارگێڕییەکان، حکومەتی میسر تەواوی قەرزە کەڵەکەبووەکانی دانە گازی گەڕاندووەتەوە و شایستە داراییەکان لە کاتی خۆیدا دەدرێن.

بانکی جیهانی رەزامەندی نیشاندا لەسەر پێدانی 100 ملیۆن دۆلار بە سووریا لە رێگەی "دامەزراوەی گەشەپێدانی نێودەوڵەتی". ئامانج لەم هاوکارییە، بونیاتنانی کەرتی داراییەکی مۆدێرن، پارێزراو و دیجیتاڵییە کە یارمەتیدەر بێت لە خێراکردنی مامەڵە داراییەکان و چاکبوونەوەی ئابووریی وڵاتەکە.

بانکی جیهانی، رۆژی هەینی 07-08-2026 رایگەیاند، "پڕۆژەی نوێکردنەوەی کەرتی دارایی سووریا" پشتگیری لەو وەبەرهێنانانە دەکات کە وادەکەن مامەڵە بانکییەکان پارێزراوتر و شەفافتر بێت؛ هەروەها ژینگەیەکی گونجاو دەڕەخسێنێت تاوەکو هاووڵاتییان و کۆمپانیاکان بە ئاسانی دەستیان بە خزمەتگوزارییە داراییەکان بگات.

دالیا خەلیفە، بەڕێوەبەری بەشی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە بانکی جیهانی رایگەیاند: "بوونی سیستمێکی دارایی نوێ بۆ گەشەپێدان و چاکبوونەوەی ئابووریی سووریا زۆر پێویستە."

خەلیفە راشیگەیاند، پرۆژەکە "یارمەتیدەر دەبێت لەوەی کەرتی دارایی خزمەتگوزاریی باشتر پێشکێشی خێزان و کۆمپانیاکان بکات، بەتایبەتی بۆ پشتگیریکردنی ئەو گەشەپێدانەی کەرتی تایبەت سەرکردایەتی دەکات و دەبێتەهۆی رەخساندنی هەلی کار."

کەرتی دارایی سووریا دوای جەنگ

دوای 14 ساڵ لە جەنگ، کەرتی دارایی سووریا بە بچووکی ماوەتەوە و چالاکییەکانی تەنیا لەسەر بانکەکان چڕبوونەتەوە. ئێستا ئاڵوگۆڕی دارایی لەو وڵاتەدا بە شێوەیەکی سەرەکی پشت بە پارەی کاش دەبەستێت، ژێرخانی پارەدانی دیجیتاڵی کۆن بووە و سیستمەکانی چاودێری و سەقامگیریی دارایی رووبەڕووی ئاڵنگاری گەورە بوونەتەوە.

ئەم گرفتانە بوونەتەهۆی زیادبوونی تێچووی مامەڵەکان و رێگربوون لەوەی سووریا بە سیستمە داراییە نێودەوڵەتییەکانەوە ببەسترێتەوە. بانکی جیهانی جەخت دەکاتەوە کە بوونی سیستمێکی دارایی کارا، بۆ چاکبوونەوەی ئابووریی سووریا یەکجار گرنگە، چونکە ئاسانکاری دەکات بۆ دابەشکردنی مووچە، خانەنشینی، گواستنەوەی پارە و گەیاندنی هاوکارییە مرۆییەکان بە شێوەیەکی سەلامەت و شەفاف.

پێکهاتە و ئامانجەکانی پڕۆژەکە

پڕۆژە نوێیەکە کار لەسەر چەندین تەوەری سەرەکی دەکات، لەوانە:

نوێکردنەوەی ژێرخان: نۆژەنکردنەوەی ژێرخانی سەرەکیی دارایی و بەرزکردنەوەی توانای بانکەکان.

بەهێزکردنی بانکی ناوەندی: زیادکردنی توانای کارگێڕیی بانکی ناوەندیی سووریا و یەکەی کۆکردنەوەی زانیارییە داراییەکان.

تەکنەلۆژیا و ئاسایش: وەبەرهێنان لە سیستمە بنەڕەتییەکانی بانکی ناوەندی، تەکنەلۆژیای زانیاری و بەهێزکردنی ئاسایشی ئەلیکترۆنی.

چاودێری و وردبینی: ئەنجامدانی وردبینیی سەربەخۆ و ورد بۆ جۆری سەرمایەی بانکە گشتی و تایبەتەکان، هەروەها بەهێزکردنی تواناکانی بەرەنگاربوونەوەی سپیکردنەوەی پارە و پارەدارکردنی تیرۆر.

دەستکەوتە چاوەڕوانکراوەکان بە ژمارە

پڕۆژەکە ئامانجییەتی لە ماوەی جێبەجێکردنیدا ئەم دەستکەوتانە بەدی بهێنێت:

- کاراکردنی سیستمە بنەڕەتییەکانی کەرتی دارایی.

- ئەنجامدانی لانیکەم 15 ملیۆن مامەڵەی پارەدانی ئەلیکترۆنی لە ساڵێکدا.

- پاڵپشتیکردنی لانیکەم 500 هەزار کەس و کۆمپانیا بۆ بەکارهێنانی سیستمی پارەدانی دیجیتاڵی، کە 150 هەزار لەوانە ژن دەبن.

گۆشەگیریی بانکەکانی سووریا

بانکەکانی سووریا لە ماوەی جەنگی ناوخۆدا بە تەواوی لە سیستمی دارایی جیهانی دابڕان، ئەمەش دوای ئەوەی دەسەڵاتی بەشار ئەسەد لە ساڵی 2011دا پەنای بۆ سەرکوتکردنی خۆپێشاندەران برد، کە وایکرد وڵاتانی رۆژئاوا سزای تووند و بەکۆمەڵ بەسەر ئەو وڵاتە و بانکی ناوەندیدا بسەپێنن.

ئێستا ئەم پڕۆژەیەی بانکی جیهانی وەک هەوڵێک دەبینرێ بۆ گێڕانەوەی سووریا بۆ سەر رێڕەوی دارایی و ئابووریی جیهانی.

چەک لەنێو کۆگاکانی چەکی ئەمریکا کەم بووەتەوە، ئەمەش زیاتر بەهۆی شەڕی ساڵی 2026 لەگەڵ ئێران کە بە "ئۆپەراسیۆنی تووڕەیی داستانئاسا" ناسراوە. پێشتریش بەهۆی یارمەتیدانی ئۆکرانیا و شەڕەکانی دیکەی روژهەڵاتی نێوەڕاست، بڕێکی زۆر لەو چەکانە بەکارهاتبوون. مووشەکە پێشکەوتووەکان و سیستمەکانی بەرگری زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە.

ژمارەی راستی چەکەکان نەزانراوە؛ هەربۆیە ئەم زانیارییانە لە ناوەندە توێژینەوەکانی وەک CSIS و میدیاکانی وەک CNN و رۆیتەرز وەرگیراون:

کۆگاکانی چەکی ئەمریکا

جۆری مووشەک / سیستمبڕی پێش شەڕبڕی ماوە / ڕێژەی بەکارهاتووبارودۆخی ئێستاپاتریۆت (Patriot) ~2,200 دانە کەمتر لە 1,100 دانە زیاتر لە 50%ی بەکارهاتووە

تاد (THAAD) 452 دانە 184 دانە ~80%ی بەکارهاتووە

تۆماهۆک (Tomahawk) تەواوی کۆگا بەکارهێنانی ~850 دانە 1/3 تا 1/2ی یەدەگ بەکارهاتووە

ATACMS و PrSM دیارینەکراو نزیکەی 100% هەمووی لە 5 مانگدا بەکارهاتووە

جاسم (JASSM) دیارینەکراو 40%ی بەکارهاتووە 60%ی یەدەگ ماوەتەوە

کەمبوونەوەی یەدەگی مووشەکەکانی ئەمریکا

پاتریۆت (Patriot)50% بەکارهاتووە

تاد (THAAD)80% بەکارهاتووە

تۆماهۆک (Tomahawk)~40% بەکارهاتووە

ATACMS / PrSM100% بەکارهاتووە

جاسم (JASSM)40% بەکارهاتووە (60% ماوە)

ئەو چەکانەی زۆر کەم بوونەتەوە:

مووشەکی پاتریۆت (بۆ بەرگری ئاسمانی)

ئەمریکا پێش شەڕ، نزیکەی دوو هەزار و 200 دانەی هەبوو. ئێستا مەزەندە دەکرێ کەمتر لە هەزار و 100 دانەیان مابن.

سیستمی مووشەکیی پاتریۆت (MIM-104 Patriot) وێنە: ABACA

مووشەکی تاد (بۆ تێکشاندنی مووشەکی بالیستی)

پێش شەڕ 452 دانەی هەبوو، بەڵام راپۆرتەکان دەڵێن، نزیکەی 80٪یان بەکارهاتوون و تەنیا 184 دانەیان ماون.

سیستمی بەرگریی مووشەکیی تاد (THAAD) وێنە: سوپای ئەمریکا

مووشەکی تۆماهۆک

نزیکەی سێیەکی یان نیوەی هەموو ئەوو مووشەکانەی ئەمریکا بەکارهێنراون، واتە نزیکەی 850 دانە. ئەوەی ماوەتەوە تەنیا چەند هەزارێکە.

مووشەکی کروزی تۆماهۆک (Tomahawk Cruise Missile) وێنە: NASM Acc

مووشەکەکانی ATACMS و PrSM

راپۆرتەکان دەڵێن ئەمریکا "هەموو" ئەم مووشەکانەی لەو پێنج مانگەی شەڕەکەدا بەکارهێناوە.

مووشەکی تاکتیکیی زەوی بە زەوی ATACMS وێنە: رۆیتەرز

مووشەکی JASSM

نزیکەی 40٪یان بەکارهێندراون.

مووشەکی رێنموونیکراوی ئاسمانیی JASSM (AGM-158)

کاریگەرییەکانی ئەم کەمبوونەوەیە چییە؟

بە گوێرەی میدیای ئەمریکا، هەرچەندە چەکی پێویست بۆ بەردەوامبوونی شەڕی ئێران ماوە، بەڵام مەترسییەکان زیادیان کردووە. ئێستا ئەمریکا ناچارە تەنیا ئەو مووشەکانە بەکاربێنێت کە دەزانێت لە شوێنە گرنگەکان دەدەن و ناتوانێت هەموو مووشەکێک تێکبشکێنێت. هەروەها ناتوانێت وەک پێشوو یارمەتی هاوپەیمانەکانی بدات، بۆ نموونە ناردنی پاتریۆت بۆ ئۆکرانیا. گەورەترین مەترسیش ئەوەیە ئەگەر شەڕ لەگەڵ چین رووبدات، ئەمریکا چەکی پێشکەوتووی کەمی لەبەردەستە.

هەوڵەکان بۆ پڕکردنەوەی کۆگاکان

ئەمریکا دەیەوێ بە خێرایی چەک دروست بکاتەوە، بەڵام ئەمە ساڵانێکی زۆری دەوێ. پیت هێگسەس، وەزیری جەنگ دەڵێت، چەند ساڵێکی پێدەچێت.

هەنگاوەکان بریتین لە:

• داواکردنی 87 ملیار دۆلار بۆ کڕینی چەکی نوێ.

• گرێبەستی درێژخایەن لەگەڵ کۆمپانیاکانی وەک (Lockheed Martin) بۆ ئەوەی کاری کارگەکانیان خێراتر بکەن.

• ئامانج ئەوەیە بۆ ساڵی 2030، ساڵانە دوو هەزار مووشەکی پاتریۆت دروست بکەن (جاران تەنیا 600 دانە بوو).

میدیای ئەمریکی دەڵێت، پێنتاگۆن پێویستی بە 3 ساڵ یان زیاترە تاوەکو کۆگاکانی وەک جاران لێ بکاتەوە.

دادگەی تاوانەکانی شاری بازڵ لە سویسرا، سزای زیندانیکردنی بەسەر 11 هاونیشتمانیی کورددا سەپاند، بە تۆمەتی دروستکردنی ئاژاوە و گرژی لە کاتی بەڕێوەچوونی فێستیڤاڵی منداڵانی تورکیا لە بازڵ لە ساڵی 2022ـدا، هاوکات بێتاوانبوونی سێ تۆمەتباری دیکەشی راگەیاند.

جۆری سزاکان و هەڵپەساردنیان

دادگەکە بڕیاریدا کە سزای زیندانیکردن بۆ ماوەی 9 تاوەکو 36 مانگ بەسەر ئەو 11 کەسەدا بسەپێنێت، کە زۆربەی سزاکان هەڵپەسێردراون، واتە جێبەجێ ناکرێن مەگەر ئەوەی تاوانێکی دیکە بکەن.

بەپێی بڕیارەکە کە رۆژی هەینی دەرکراوە، 10 لەو 11 پیاوە، بە تاوانی دەستدرێژیکردن و تێکدانی ئاشتیی گشتی سزادراون. دادگەی تاوانەکانی بازڵ سزای بەشێکی زۆریانی لەنێوان 9 بۆ 23 مانگ زیندانیکردنی هەڵپەسێردراودا دیاریکردووە.

لەگەڵ ئەوەشدا، دوو کەس لەو 11 پیاوە سزای قورستریان بەسەردا سەپێندراوە و بەشێکی سزاکانیان جێبەجێ دەکرێت. یەکێکیان سزای 34 مانگ و ئەوی دیکەیان 36 مانگ زیندانیکردنیان بۆ دەرچووە، کە دەبێت یەکەمیان 6 مانگ و دووەمیشیان 8 مانگ لە زیندان بەسەر ببەن. لەگەڵ ئەوەشدا دادگە بڕیاری دیپۆرتکردنەوەی بۆ هیچ یەکێک لە سزادراوەکان دەرنەکردووە. لەنێو تۆمەتەکانیشدا، هەندێکیان بە دەستدرێژیی سادە و هەوڵدان بۆ دەستدرێژیی قورس تاوانبار کراون.

هەڵوێستی دادوەر و بەڵگەکان

دادگەکە گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی کە ئەم 11 پیاوە بەرپرسیار بوون لەو ئاژاوەیەی کە لە فێستیڤاڵی منداڵانی تورکیا لە گۆڕەپانی مارکتپلاتزی بازڵ روویدا.

دادوەری سەرەکی لە کاتی خوێندنەوەی بڕیارەکەدا گوتی: "ئەوان نەک تەنیا ململانێی کورد و تورکیان هێنایە بازڵ، بەڵکو بەشێوەیەکی تووندوتیژانە لەسەر شەقامە کراوەکاندا شەڕیان کرد." دادوەرەکە رووداوەکەی بە "ئاهەنگی تووندوتیژی" ناوبرد، کە تێیدا نزیکەی 200 ڤیدیۆ و وێنە وەک بەڵگە خرانەڕوو.

لە بەرامبەردا، ئەو سێ کەسەی کە وەک بێتاوان ناسێنران، هۆکارەکەی ئەوە بوو دادگە بۆی دەرکەوت کە ئەوان دوای تەواوبوونی ئاژاوەکە گەیشتوونەتە شوێنی رووداوەکە.

پاشخانی تۆمەتباران و وردەکاریی رووداوەکە

لە کاتی لێکۆڵینەوە و دانیشتنی سەرەکیی دادگە لە مانگی حوزەیراندا، زۆربەی تۆمەتبارەکان گوتیان کە لەبەر هۆکاری سیاسی تورکیایان جێهێشتووە و لە سویسرا داوای مافی پەنابەرییان کردووە. بەڵام رەتیانکردەوە کە پەیوەندیی چالاکانەیان لەگەڵ پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) هەبێت، یانیش هیچ لێدوانێکیان لەسەر ئەو بابەتە نەدا.

ئەو پیاوانە تەمەنیان لەنێوان 26 بۆ 40 ساڵیدایە و لە کانتۆنـە جیاوازەکانی سویسرا دەژین. داواکاری گشتی تۆمەتباری کردبوون بەوەی کە لە 8ـی ئایاری 2022ـدا، بە قسە و جووڵە هێرشیان کردووەتە سەر بەشداربووە تورکەکانی فێستیڤاڵەکە و چەند کەسێکیان بریندار کردووە. لە کاتی رووداوەکەشدا، گوایە بەربەستەکانیان فڕێداوە و بە چەتر و سینیی و تەنانەت بە مستەکۆڵەش لە خەڵکیان داوە.