KURDPLAT

سەعد بن شەریدە ئەلکەعبی، وەزیری وزەی قەتەر ڕایگەیاند کە هێرشە موشەکییەکان بۆ سەر دامەزراوەکانی وزە، توانای هەناردەکردنی غازی سروشتی شلکراوەیان (LNG) بە ڕێژەی 17% کەمکردوەتەوە، کە زیانە ساڵانەییەکانی بە نزیکەی 20 ملیار دۆلار دەخەمڵێندرێت.

سەعد بن شەریدە ئەلکەعبی لە ڕاگەیەندراوێكدا بڵاویكردەوە، کارەکانی چاککردنەوەی ئەو زیانانەی بەر دامەزراوەکانی غازی سروشتی کەوتون، لە نێوان سێ بۆ پێنج ساڵی پێویستە، ئەمەش کاردەکاتە سەر بازاڕە سەرەکییەکانی وەک چین، کۆریای باشور، ئیتاڵیا و بەلجیکا.

ڕونیشیکردەوە کە لەبەر ڕۆشنایی ئەم پێشهاتانە، قەتەر ناچار دەبێت لە هەندێک لە گرێبەستە درێژخایەنەکانی غازی سروشتی شلکراوەدا، بۆ ماوەی پێنج ساڵ باری "هێزی قاهیرە" (Force Majeure) ڕابگەیەنێت.

هێزی قاهیرە، بڕگەیەکە لە گرێبەستە نێودەوڵەتییەکاندا دادەنرێت. مەبەست لێی ڕودانی شتێکی چاوەڕواننەکراو و گەورەیە کە لە دەسەڵاتی مرۆڤدا نییە و ڕێگری دەکات لەوەی لایەنێکی گرێبەستەکە کارەکەی ئەنجامبدات، كە بەگشتی ڕوداوە سروشتییەكان یان جەنگ دەگرێتەوە.

لەبەر ئەوەی هێرشی موشەکی کراوەتە سەر دامەزراوەکانی قەتەر (کە جەنگە و لە دەسەڵاتی ئەواندا نییە)، قەتەر ناتوانین غاز بنێرین بۆ چین و ئیتاڵیا. بۆیە بەپێی یاسا، ئەو وڵاتانە مافی ئەوەیان نییە داوای قەرەبو یان سزا بکەن، چونکە هۆکارەکە 'هێزی قاهیرە'یە و قەتەر تاوانبار نیە.

دەسپێکی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران بۆ ئەنقەرە چاوەڕواننەکراو نەبو، بەڵام جێگەی دڵخۆشیی ئەویش نەبو. تورکیا شانبەشانی هێزە ناوچەییەکانی دیکە، لەنێویشیاندا عەرەبستانی سعودیە ، هەوڵی چڕوپڕیان دابو بۆ ڕێگریکردن لە هەڵگیرسانی، بەڵام کاتێک ئەم هەوڵانە شکستیان هێنا، ئەنقەرە باشترین بژاردەی دواتری هەڵبژارد: مانەوە لە دەرەوەی جەنگ، کراوەهێشتنەوەی کەناڵەکانی پەیوەندی لەگەڵ هەمو لایەنە پەیوەندیدارەکان و چاوەڕوانکردن.

ئەم هەڵوێستەی توركیا لۆژیکێکی دیاریکراوی لەپشتە، بەڵام لە هەمان کاتدا ڕەنگدانەوەی ڕاستییەکی قوڵترە کە داڕێژەرانی سیاسەتی تورکیا نایانەوێت بە ئاشکرا دەریببڕن؛ ئەویش ئەوەیە کە تورکیا کۆنترۆڵێکی سنورداری هەیە بەسەر ئەو مەترسییانەی ئەم جەنگە دروستیان دەکات، هەروەها کاریگەرییەکی کەمتریشی بەسەر ئەنجامەکانیدا هەیە. ئەو سەختییەی لە چەقی پێگەی تورکیادایە بریتییە لەوەی کە مەترسییەکان دەستبەجێ و کۆنکرێتین، لە کاتێکدا دەستکەوتە ئەگەرییەکان بە تەواوی بەستراونەتەوە بە دەرەنجامی ململانێیەک کە تورکیا ناتوانێت کۆنترۆڵی بکات.

مەترسیی تورکیا لە جەنگەکە و پێداگریی لەسەر مانەوە لە دەرەوەی ململانێکە، لە کاردانەوە سەرەتاییەکانی ئەنقەرەوە ڕون بون. سەرۆک ڕەجەب تەیب ئەردۆغان هەڵوێستێکی ڕاشکاوانەی وەرگرت و هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیلی بۆ سەر ئێران وەک "پێشێلکارییەکی زەقی یاسا نێودەوڵەتییەکان" وەسف کرد. تورکیا ئاسمانی خۆی بەڕوی هێزەکانی ئەمریکادا داخست و ئەردۆغان بە شەخسی سەرەخۆشی خۆی ئاراستە کرد دوای تیرۆرکردنی ڕێبەری باڵای ئێران عەلی خامنەیی. لە هەمان کاتدا، تورکیا وریای ئەوە بو ئەو وێنایە نەدات کە لەگەڵ تاران وەستاوە؛ ئەنقەرە بە ئاشکرا ڕەخنەی لە هێرشە تۆڵەسێنەرەوەکانی ئێران گرت بۆ سەر وڵاتانی کەنداو، و هاکان فیدانی وەزیری دەرەوەش ئێرانی بە بەرپرسیار دانا لە شکستهێنانی دانوستانەکانی پێش جەنگ. پەیامەکە بە ئەنقەست بو: تورکیا دژی جەنگ بو، بەڵام هاوپەیمانی هیچ لایەکیش نەبو تێیدا. لە دوای لێدوانە سەرەتاییەکەیەوە، ئەردۆغان هەڵوێستێکی زۆر هێمنی گرتوەتە بەر و خۆی بەدور گرتوە لەو لێدوانە بوێرانەی کە لە قەیرانە ناوچەییەکانی پێشودا پێی دەناسرایەوە.

دیدگای ناوچەیی تورکیا لەژێر فشاردا

ئەم وەڵامدانەوەیە ڕەنگدانەوەی ئەو دژایەتییە بنەڕەتییەیە کە لە نێوان لۆژیکی جەنگ و دیدگای فراوانتری ناوچەیی تورکیادا هەیە. لە ساڵانی ڕابردودا، تورکیا گۆڕانکارییەکی بەرچاوی لە سیاسەتی دەرەوەیدا کردوە و دوای ماوەیەک لە دابڕانی ناوچەیی، دەستی بە ئاشتکردنەوە لەگەڵ نەیارانی پێشوی کردوە. ئەم وەرچەرخانە لەگەڵ ڕەوتە فراوانەکانی ناوچەکەدا یەکانگیر بو و بوە هۆی دروستبونی دیدگایەکی نوێی هاوبەش لە نێوان تورکیا و وڵاتانی کەنداو، کە لە بری ڕوبەڕوبونەوەی سەربازی، ئەولەویەتی بە بازرگانی و دیپلۆماسی دەدا. هێرشە یەک لە دوای یەکەکانی ئیسرائیل لە چەندین وڵاتی جیاوازدا لە ماوەی دو ساڵی ڕابردودا -لە نێویاندا هێرش بۆ سەر قەتەر کە هاوپەیمانێکی سەرەکی دەرەوەی ناتۆیە و میوانداری گەورەترین بنکەی سەربازی ئەمریکا دەکات لە ناوچەکەدا- بە شێوەیەکی پەرەسەندو ئەم دیدگایەیان تێکدا. بەرەبەرە ئیسرائیل وەک هەڕەشەی سەرەکی بۆ سەر ئەو نەزمە ناوچەییەی کە تورکیا و وڵاتانی کەنداو هەوڵی بنیاتنانیان دەدا سەیر دەکرا، و لە جیاتی ئێران بوە ئەکتەری سەرەکی لە ناسەقامگیرکردنی ناوچەکەدا. لەم چوارچێوەیەدا، تورکیا و وڵاتانی کەنداو هەوڵی فشارخستنە سەر (lobbying) چڕیان دا بۆ ڕێگریکردن لە هەڵگیرسانی جەنگ.

ئەم دیدگا ناوچەییە هاوتەریب بو لەگەڵ تێڕوانینی مێژویی و لەمێژینەی تورکیا بۆ ئێران. ئەنقەرە زۆرتر وەک ڕکابەرێک سەیری ئێرانی کردوە کە دەبێت مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت و بەڕێوە ببرێت، نەک وەک دوژمنێکی بونگەرایی. هەردو وڵات خاوەنی سنورێکی درێژی هاوبەشن، کێبڕکێ لەسەر هەژمون لە هەمان ناوچەدا دەکەن و لە زۆرێک لە ململانێکاندا پاڵپشتی لە بەرەی دژبەیەک دەکەن. بەڵام لە هەمان کاتدا، کاتێک بەرژەوەندییەکانیان یەکیان گرتوەتەوە، هاوکاریی یەکتریان کردوە و هیچ کامێکیان وەک هەڕەشەیەک سەیری ئەوی تریان نەکردوە کە پێویست بکات لەناو ببرێت. بە تێپەڕبونی کات، ئەم مۆدێلە هاوسەنگییەکی جێگیری خوڵقاندوە کە تێیدا کێبڕکێ لەگەڵ پەیوەندییە پراگماتییەکاندا پێکەوە بونیان هەبوە.

گەشەسەندنە ناوچەییەکانی ئەم دواییە دەستیان کردوە بە تێکدانی ئەم هاوسەنگییە. لاوازکردنی پلەبەندیی تۆڕی هاوپەیمانان و بریکارە ناوچەییەکانی ئێران لەلایەن ئیسرائیلەوە، هەندێک دەرفەتی جیۆپۆلیتیکی ڕەخساندوە کە ئەنقەرە دەتوانێت سودیان لێ وەربگرێت. ڕونترین نمونە سوریایە، کە تێیدا ڕوخانی ڕژێمەکەی ئەسەد بۆشاییەکی بۆ ئەو ئەکتەرانە دروستکرد کە لەگەڵ تورکیادا هاوتەریبن لەو نەزمە نوێیەی خەریکە سەرهەڵدەدات. بەڵام ئەم دەستکەوتانە لە ژینگەیەکی ناوچەییدا بەدەست هاتون کە ئەنقەرە پێی وایە ڕۆژ لە دوای ڕۆژ بەرەو ناسەقامگیرییەکی زیاتر دەچێت. ئەگەری ئاساییبونەوەی هەژمونی سەربازیی بێ سنوری ئیسرائیل، ناگونجێت لەگەڵ ئەو نەزمە ناوچەییەی کە تورکیا هەوڵی بنیاتنانی دەدات. هەرچەندە تورکیا دەتوانێت سود لە لاوازیی ئێران وەربگرێت، بەڵام زۆر کەمتر ڕازییە بەو داینامیکییە ناوچەییەی کە بەهۆی ئەم لاوازییەوە دروستبوە.

ئەو كێشانەی ئەنقەرە لێیان دەترسێت

تورکیا لە چەندین بەرەی جیاوازەوە ڕوبەڕوی مەترسیی ڕاستەقینە و دەستبەجێ بوەتەوە. ترسناکترین سیناریۆ بریتییە لە ئەگەری ڕوخانی دەوڵەتی ئێران یان درێژەکێشانی ململانێیەک کە ببێتە هۆی کۆچی بەکۆمەڵ بەرەو خاکی تورکیا. تورکیا سنورێکی وشکانیی نزیکەی 500 کیلۆمەتری لەگەڵ ئێران هەیە،و دڵنیایی هەیە کە تورکیا دەبێتە یەکەم وێستگە بۆ ئەو کەسانەی لە کۆماری ئیسلامی ڕادەکەن. ئەزمونی پێشوی سوریا لێرەدا بە زەقی دەردەکەوێت؛ میوانداریکردنی ملیۆنان پەنابەری سوری لە کاتی جەنگی ناوخۆی ئەو وڵاتەدا فشارێکی زۆری خستە سەر ژێرخانی ئابوری و پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی تورکیا (هەرچەندە هەندێک دەستکەوتی ئابوریشی هەبو).

قەبارەی قەیرانی کۆچبەریی ئەگەری لە ئێرانەوە دەکرێت زۆر خراپتر بێت. پایتەختەکانی ئەوروپاش بە نیگەرانییەکی زۆرەوە سەیری ئەم سیناریۆیە دەکەن. ڕاستەوخۆ دوای هێرشەکان بۆ سەر ئێران، ئۆرسۆلا ڤۆن دێر لاین، سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئەوروپا، پەیوەندی بە ئەردۆغانەوە کرد بۆ هەماهەنگی لەسەر پرسی کۆچبەری، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە نیگەرانییەکان تەنها لە سنوری ئەنقەرەدا نەماونەتەوە.

کاریگەرییە ئابورییەکانی جەنگەکە نیگەرانییەکی تری سەرەکین. هەڕەشەکانی ئێران بۆ سەر هاتوچۆ لە گەروی هورمز وەک یەکێک لە کاریگەرترین کارتەکانی فشاری ئەو وڵاتە دەمێنێتەوە. تورکیا بەهۆی سنورداریی سەرچاوەکانی وزەی، بە شێوەیەکی تایبەت لەبەردەم ئەم مەترسییەدایە. ئابورییەکەی ئێستا لە ململانێدایە لەگەڵ هەڵاوسانی بەرز و کورتهێنانی هەژماری گشتی؛ بەرزبونەوەی بەردەوامی تێچوی هاوردەکردنی نەوت ئەگەری زۆرە ئەم تەحەدییانە قورستر بکات. دوای تێپەڕبونی زیاتر لە دو هەفتە بەسەر ئەم جەنگەدا، مەترسییەکان لە چوارچێوەی گریمانە دەرچون، چونکە بازاڕەکانی وزە پێشوەختە کاردانەوەی نەرێنییان هەبوە بۆ ئەم نادڵنیاییە. ئەگەر ئەم پەککەوتنە بەردەوام بێت، زیانەکان بۆ سەر ئابوریی تورکیا دەکرێت زۆر جدی بن.

لێدوانی په‌یوه‌ندیدار

مەترسییە ئەمنییەکان

جەنگەکە مەترسییە ئەمنییە ڕاستەوخۆکانیشی بۆ سەر خاکی تورکیا دروست کردوە. لە سەرەتای دەسپێکی جەنگەکەوە ئێران ئامانجەکانی لە ناوچەکەدا پێکاوە، و تورکیاش میوانداری چەندین دامەزراوە دەکات کە دەکرێت سەرنجی تاران ڕابکێشن، لەوانە بنکەی ئاسمانی ئینجیرلیک و وێستگەی ڕاداری کورەجیک — کە هەردوکیان دامەزراوەی ناتۆن — هەروەها وێستگەی کۆتایی بۆریی نەوتی باکۆ-تبلیسی-جیهان لە جیهان، کە لەوێوە نەوتی ئازەربایجان دەگاتە دەریای ناوەڕاست و پاشان بۆ ئیسرائیل.

تا ئێستا، لە سەرەتای جەنگەکەوە سێ موشەکی ئێرانی چونەتە ناو فەزای ئاسمانی تورکیاوە، کە هەمویان لەلایەن سیستمەکانی بەرگری ئاسمانی ناتۆوە تێکشێنراون. ئەوەی کە ئایا ئەم موشەکانە ئامانجەکانی ناو تورکیایان پێکاوە یان ئاراستەی قوبرس و شوێنەکانی تر کراون و تەنها بە ئاسمانی تورکیادا تێپەڕیون، وەک بابەتێکی مشتومڕاوی ماوەتەوە. هەرچەندە بەیاننامە فەرمییەکەی ناتۆ ئاماژەی بەوە کردوە کە موشەکەکان خاکی تورکیایان کردوەتە ئامانج، بەڵام ئێران ئەم بانگەشەیەی ڕەتکردەوە و ڕایگەیاند کە هەرگیز تورکیای نەکردوەتە ئامانج. لە هەردو بارەکەدا، تورکیا دۆخەکەی پەرەپێنەدا. سیستەمێکی بەرگری ئاسمانی "پاتریۆت"ی ئەمریکی لەسەر خاکی تورکیا جێگیرکراوە، کە ئەمەش هەنگاوێک بو بۆ داننان بە هەبونی مەڕسییەکە، بەڵام ئەنقەرە تا ئێستا بژاردەی کۆنترۆڵکردنی دۆخەکەی هەڵبژاردوە بەبێ ئەنجامدانی هێرشی تۆڵەسێنەرەوە.

ئەم دانبەخۆداگرتنە جێگەی سەرسوڕمان نییە؛ چونکە ئێران هۆکاری بەهێزی هەیە بۆ ئەوەی لە لێدانی ڕاستەوخۆی تورکیا بەدور بێت. بە پێچەوانەی وڵاتانی کەنداو یان قوبرس کە میوانداری بنکە سەربازییەکانی بەریتانیا دەکەن، تورکیا هیچ دامەزراوەیەکی سەربازیی ئەمریکی نییە کە بە شێوەیەکی ئۆپەراسیۆنی کار بکات. ئینجیرلیک و چەند بنکەیەکی تری سەر خاکی تورکیا دامەزراوەی ناتۆن و لەژێر فەرمانی تورکیادان، واشنتۆن ناتوانێت بە شێوەیەکی تاکلایەنە و بەبێ ڕەزامەندی ئەنقەرە بەکاریان بهێنێت. جگە لەوەش، تورکیا خاوەنی سوپایەکی بەتوانا و تاقیکراوەیە لە مەیدانەکانی جەنگدا، سنورێکی وشکانی لەگەڵ ئێراندا هەیە و دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر تۆڵە بکاتەوە ئەگەر هێرشی بکرێتە سەر. هێرشکردنە سەر تورکیا بۆ ئێران پڕ تێچو و پڕ مەترسی دەبێت. ئەندامێتی تورکیا لە ناتۆدا ڕێگرییەکە زیاتر دەکات: هێرشکردنە سەری دەکرێت ببێتە هۆی کاراکردنی "ماددەی ٥" و ڕاکێشانی هاوپەیمانییەکە بۆ ناو ململانێکە. بە لەبەرچاوگرتنی ئەم کۆسپانەی بەردەم هێرشکردنە سەر تورکیا، ئەو ڕوداوانەی تا ئێستا ڕویان داوە، زیاتر بەهۆی پێکهاتەی فەرماندەیی زۆر ناناوەندیی "سوپای پاسداران"ەوە ڕون دەکرێنەوە، نەک بەهۆی سیاسەتێکی ئەنقەستەوە. لە ئەنجامی بە ئامانجگرتنی سیستماتیکی سەرکردایەتی سەربازی و سیاسی ئێران لەلایەن ئیسرائیلەوە، بڕیارەکان لە سوپای ئێراندا لە ئاستێکی زۆر ناوخۆییدا دەدرێن، ئەمەش دەکرێت ببێتە هۆی دەرەنجامێک کە لە دەرەوەی ڕەزامەندی حکومەتی ناوەندی بێت. بۆ ئێستا، هەردولا بژاردەی دانبەخۆداگرتنیان هەڵبژاردوە و وا دەردەکەوێت دۆخەکە، هەرچەندە بێ مەترسی نییە، بەڵام کۆنترۆڵکراو بێت.

دوەم نیگەرانی ئەمنیی گەورەی تورکیا، ئەگەری جوڵەی چەکدارییە دژی کۆماری ئیسلامی لەلایەن کوردەکانەوە لە ناوچەکانی باکور و باکوری ڕۆژئاوای ئێران. ئەم نیگەرانییە پەیوەندی بە ڕەفتارێکی ستراتیژیی قوڵەوە هەیە لە بیرکردنەوەی تورکیادا. بۆ چەندین دەیەیە، ئەنقەرە سەرهەڵدانی ئۆتۆنۆمی سیاسی یان سەربازیی کوردی لەسەر سنورەکانی وەک هەڕەشەیەکی ئەمنیی ڕاستەوخۆ دەبینێت. ئەم نیگەرانییە بە تایبەت بەهۆی هەبونی "پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک)" لە ئێراندا دەردەکەوێت، کە گرنگترین گروپی چەکداری کوردییە لەو وڵاتەدا و پەیوەندی ڕێکخراوەیی لەگەڵ "پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)"دا هەیە. لە ئەگەری جەنگێکی فراوانتر یان ڕوخانی دەسەڵاتی دەوڵەت، پژاک یان گروپە هاوشێوەکانی دەتوانن چالاکییەکانیان فراوان بکەن و پرسی کورد لەسەر سنورە ڕۆژهەڵاتییەکانی تورکیا بگەڕێننەوە پێشەوە.

بە دڵنیاییەوە، ئەو ڕاپۆرتانەی سەبارەت بە ویستی سەرۆک دۆناڵد ترەمپ لە سەرەتای جەنگی ئێراندا بۆ پڕچەککردنی گروپە کوردییەکان مەبەستی ڕاپەڕین دژی حکومەتی تاران، بوەتە هۆی دروستبونی زەنگێکی مەترسی لە ئەنقەرە. هەرچەندە دواتر ترەمپ بە ئاشکرا خۆی لەو پێشنیارانە دورخستەوە، بەڵام ئەم نکۆڵیکردنە متمانەیەکی سنورداری هەیە بەهۆی شێوازی بڕیاردانی ناڕێک و لێدوانە دژبەیەکەکانییەوە. لە ڕوانگەی ئەنقەرەوە، یارمەتیدانی کوردانی ئێران دەبێتە هۆی ناسەقامگیرییەکی گەورە. ئەگەری کەمە تورکیا لە سیناریۆیەکی وەهادا بە بێلایەنی بمێنێتەوە. لەم ڕوەوە، سیاسەتی پڕچەککردنی کوردانی ئێران بۆ لاوازکردنی تاران، دەکرێت تورکیا و کۆماری ئیسلامی پاڵ بنێت بەرەو جۆرێک لە هاوپەیمانیی دی فاکتۆ و ئەنقەرە ڕابکێشێتە ناو ململانێیەک کە بە وریاییەوە هەوڵی دەدا خۆی لێ بەدور بگرێت.

دەرفەتە ئەگەرییەکان

سەرەڕای مەترسییەکان، جەنگەکە هەندێک دەرفەتیش دەڕەخسێنێت کە ئەنقەرە دەتوانێت لەسەر ئاستی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی سودیان لێ وەربگرێت. لە ناوخۆدا، حکومەتی پارتی داد و گەشەپێدانماو (AKP) ماوەیەكی زۆرە سود لە ناسەقامگیریی سوریا وەردەگرێت بۆ پشتگیریکردن لەو تێڕوانینەی کە دەڵێت "تورکیا پێویستی بە حکومەتێکی ناوەندیی بەهێز هەیە"؛ قەیرانی ئێستاش بە تەواوی لەگەڵ ئەم گێڕانەوەیەدا دەگونجێت. جگە لەوەش، جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل جارێکی تر پیشەسازیی بەرگریی تورکیا دەهێنێتەوە چەقی کارنامەی نیشتمانی. حکومەتی ئاکپارتی دەتوانێت ئاماژە بە چیرۆکێکی سەرکەوتنی ڕاستەقینە و ناسراو بکات لە گەشەکردنی پیشەسازیی بەرگریی وڵاتەکەیدا لە ماوەی دە ساڵی ڕابردودا، کە ئێستا لە بواری بەرهەمهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەواندا پێشەنگە. ساتەکانی قەیرانی ناوچەیی دەبنە هۆی زیادبونی بایەخ و گرنگیی ئەم پیشەسازییە. لە کۆتاییدا، دەستکەوتێکی سیاسی دیاریکراو لە ئارادایە؛ ئەو زمانە شەڕانگێزەی لە تەلئەبیبەوە دێت و پێشنیاری ئەوە دەکات کە لەوانەیە تورکیا ئامانجی دوای ئێران بێت، ڕاستەوخۆ خزمەت بەو خواستی ئەنقەرە دەکات کە تورکیا وەک "هێزێکی گەمارۆدراو بەڵام خۆڕاگر" نیشان بدات. ئەم جۆرە هەڕەشە دەرەکییانە، هەرچەندە دوریش بن لە ڕاستییەوە، لە ڕوی سیاسییەوە بەسودن بۆ حکومەتێک کە گێڕانەوەی "بەرگریی نیشتمانی" بۆ بەهێزکردنی شەرعییەتی خۆی بەکاردێنێت.

لەسەر ئاستی دەرەکیش، ئێرانێکی لاوازبو بەڵام نەڕوخاو، دەرەنجامێکی خراپ نییە بۆ تورکیا. ئێران ڕکابەرێکی سەرەکی بوە بۆ هەژمونی ناوچەیی، و دادۆشینی تۆڕە سەربازییە ناوچەییەکانی ئەو وڵاتە بۆشاییەکی دروست کردوە کە تورکیا دەتوانێت پڕی بکاتەوە. دیارترین نمونە سوریایە؛ هەڵوەشاندنەوەی سیستماتیکی "تەوەری بەرگریی" ئێران لەلایەن ئیسرائیلەوە ڕۆڵێکی سەرەکی هەبو لە ڕوخانی کۆتایی ڕژێمەکەی ئەسەد، و دواتریش هاوپەیمانەکانی تورکیا لە سوریا پێگەی خۆیان چەسپاند بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی دروست بو. ئەم داینامیکییە وای کردوە ئەنقەرە ببێتە یەکێک لە گرنگترین ئەکتەرە دەرەکییەکان لە سوریای دوای ئەسەد. ئەگەری دوبارەبونەوەی داینامیکییەکی هاوشێوە لە عێراق و باشوری قەوقازیشدا هەیە، کە لەوێدا مێژوی هەژمونی ئێران ئاستەنگی بۆ تەماعەکانی تورکیا دروست کردوە. ئەگەر جەنگی ئێستا ببێتە هۆی دروستبونی ئێرانێکی لاواز بەڵام کارا، نەک دەوڵەتێکی شکستخواردو، ئەوا دەکرێت بە شێوەیەکی بەرچاو پەرەسەندنی هەژمونی تورکیا لە ناوچەکەدا خێراتر بکات.

پاشخانی هه‌واڵ؛

ئەنجام

سەختییە بنەڕەتییەکەی تورکیا سەبارەت بە جەنگی ئێران تەنها لە ڕێگەی دیپلۆماسی یان هەڵوێستوەرگرتنی وریایانەوە چارەسەر ناکرێت؛ چونکە تورکیا نازانێت ئەم ململانێیە بەرەو کوێ دەچێت، هەروەها ناتوانێت بە شێوەیەکی جێگیر پێشبینی بڕیارەکانی ئەمریکا بکات. ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانی واشنتۆن لەم جەنگەدا، لەو کاتەوەی هێرشە ئاسمانییەکانی بۆ سەر ئێران دەستپێکردوە، چەندین جار گۆڕانکارییان بەسەردا هاتوە، ئەمەش وای کردوە هەر کۆتاییەکی دیپلۆماسیی سەقامگیر، ئەستەم بێت بۆ وێناکردن و هێندەی تریش سەخت بێت بۆ کارکردن لەپێناویدا. ئەوەی ڕونە ئەوەیە کە ڕوخانی دەوڵەتی ئێران دەبێتە کارەساتێکی گەورە بۆ تورکیا و کۆچی بەکۆمەڵ، ناسەقامگیری و هەڕەشە ئەمنییەکان لەسەر ئاستێک دروست دەکات کە ئەنقەرە ئامادەیی نییە بۆ بەڕێوەبردنیان.

لەگەڵ ئەوەشدا، تورکیا هیچ ئامرازێکی ڕاستەقینەی نییە بۆ ڕێگریکردن لەو ئەنجامە. ئەنقەرە دەیەوێت جەنگەکە بە زوترین کات کۆتایی پێ بێت، بەڵام هیچ کارتێکی فشاری بەدەستەوە نییە بۆ نزیککردنەوەی ئەو ساتەوەختە. وا دەردەکەوێت فشارەکان بۆ سەر واشنتۆن ئەنجامێکی سنورداریان هەبوبێت، و هەوڵە ناوچەییەکانیش نەیانتوانی ڕێگری لە دەستپێکردنی جەنگ بکەن. تەنها بژاردەیەک کە مابێتەوە بریتییە لە سیاسەتی "چاوەڕوانکردنی وریایانە". لە ماوەی ململانێکەدا، تورکیا کەناڵەکانی پەیوەندی لەگەڵ تاران بە کراوەیی هێشتەوە و خۆی بەدور گرت لەوەی بۆ ناو جەنگەکە ڕابکێشرێت بۆ بەرژەوەندیی هەر لایەکیان. وەک ئەندامێکی ناتۆ کە توانیویەتی لە دەرەوەی جەنگەکە بمێنێتەوە و لە هەمان کاتدا متمانەی خۆی لای لایەنە جیاوازەکان بپارێزێت، ئەنقەرە دەتوانێت بە شێوەیەکی لۆژیکی داوای کورسییەک بکات لەسەر مێزی گفتوگۆکان ئەگەر دیپلۆماسی دواجار بگەڕێتەوە، هەرچەندە ڕەنگە ئەم کورسییە کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر ئەنجامەکە نەبێت. پرسیارە بنەڕەتییەکە ئەوەیە کە ئایا جەنگەکە بەبێ شەپۆلێکی ناسەقامگیری کۆتایی دێت کە بەسەر سنورەکانی تورکیادا بڕژێت و شۆکێک دروست بکات کە ئەنقەرە توانای هەڵمژینی نەبێت؟

حکومەتی عێراق باری ناچاری لە هەموو ئەو کێڵگە نەوتییانە راگەیاند کە لەلایەن کۆمپانیا بیانییەکانەوە پەرەیان پێدراوە، ئەمەش دوای ئەوەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان لە ناوچەکەدا بوونەهۆی تێکدانی جووڵەی کەشتیوانی لە رێگەی تەنگەی هورمزەوە و زۆربەی هەناردەی نەوتی خاوی وڵاتەکەی راگرت.

سێ بەرپرس لە کەرتی وزە کە ئاگاداری بڕیارەکەن، زانیارییەکەیان پشتڕاستکردەوە.

وەزارەتی نەوتی عێراق لە نووسراوێکدا کە رۆژی 17ی ئادار دەریکردووە و ئاژانسی رۆیتەرز وێنەیەکی دەستکەوتووە دەڵێت: "کەشتیوانی لە رێگەی تەنگەی هورمزەوە، کە رێڕەوی نزیکەی 20%ی نەوت و گازی شلی جیهانە، بەهۆی چالاکییە سەربازییەکانەوە کاریگەریی زۆری کەوتووەتە سەر."

بەگوێرەی نووسراوەکە، زۆربەی هەناردەی نەوتی خاوی عێراق بەو تەنگەیەدا تێدەپەڕێ و تێکچوونی رەوشەکە بووەتەهۆی ئەوەی کۆگاکانی بگەنە پڕببن.

وەزارەتی نەوتی عێراق لە نووسراوەکەی دا دەڵێت: "هاوبەشە نێودەوڵەتییەکان نەیانتوانیوە کەشتیی نەوتهەڵگر دابین بکەن بۆ بارکردنی نەوتی خاو، ئەمەش رێگری لە هەناردەکردن کردووە، سەرەڕای ئەوەی کۆمپانیای سۆمۆ ئامادەبووە بۆ بارکردنی."

وەزارەتەکە رایگەیاندووە: "لەسەر بنەمای ئەم دۆخە، وەزارەت فەرمانی کردووە بە راگرتنی تەواوەتیی بەرهەمهێنان لە ناوچە کاریگەرەکاندا و بەپێی گرێبەستەکانیش هیچ قەرەبوویەک لەبەرامبەر ئەم رێکارەدا نادرێ."

حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاندووە، بەرهەمهێنانی نەوت لە کۆمپانیای نەوتی بەسرە لە 3.3 ملیۆن بەرمیل رۆژانەوە بۆ 900 هەزار بەرمیل کەمکراوەتەوە، دوای ئەوەی هەناردەکردن لە بەندەرەکانی باشووری وڵاتەوە راگیرا.

ئەو بڕە نەوتەی بەرهەم دەهێندرێ بۆ کارپێکردنی پاڵاوگەکان بەکاردەهێندرێت.

وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانی کۆمەڵەی حەوت پشتیوانی بێ مەرجی خۆیان بۆ هاوبەشەکانیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست راگەیاند و داوای راگرتنی دەستبەجێی هێرشەکانی ئێرانیان کرد. ئەوان هۆشداری دەدەن کە هێرشکردنە سەر ژێرخانی وزە و ئاسایشی دەریاوانی لە تەنگەی هورمز، هەڕەشەیەکی جدییە بۆ سەر ئاسایشی جیهانی.

وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانی کەنەدا، فەرەنسا، ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، ژاپۆن، بەریتانیا و ئەمریکا، لەگەڵ بەرپرسی باڵای سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەورووپا، لە راگەیێندراوێکی هاوبەشدا رایانگەیاند، "ئێمە بە تووندترین شێوە هێرشە سەرکێشەکانی رژێمی ئێران بۆ سەر مەدەنییەکان و ژێرخانی وزە لە وڵاتانی بەحرین، کوێت، عومان، قەتەر، سعودیە، ئیمارات، ئوردن و عێراق سەرکۆنە دەکەین."

رۆژی 28ی شوبات، ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیانکردە سەر ئێران و ئەویش بە مووشەک و درۆن وەڵامیدانەوە. وەکو بەشێک لە وەڵامەکەی، تاران هێرشیکردووەتە سەر وڵاتانی کەنداو و لە رۆژی دووەمی جەنگەکەشەوە تەنگەی هورمزی داخستوووە.

بەگوێرەی بەدواداچوونی تۆڕی میدیایی رووداو، لە دەستپێکی جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیلەوە لەگەڵ ئێران، هەرێمی کوردستان بە زیاتر لە 410 درۆن و مووشەک هێرشی کراوەتەسەر.

بەگوێرەی ئامارە کۆکراوەکە، زۆرینەی هێرشەکان بۆسەر هەولێر و دەوروبەری بوون کە 320 درۆن و مووشەک بوون، دواتر سلێمانی بە 85 درۆن و مووشەک، پاشان دهۆک بە شەش درۆن و پارێزگای هەڵەبجەش لە یەک هێرشدا دوو درۆن بۆسەری بەکارهێندرا.

وەزیرانی وڵاتانی کۆمەڵەی حەوت بەتایبەت ئاماژەیان بە دۆخی عێراق کرد و گوتیان، "ئێمە سەرکۆنەی ئەو هێرشە بێشەرمانەی ئێران و میلیشیاکانی دەکەین بۆ سەر نێردە دیپلۆماسییەکان و ژێرخانی وزە، بەتایبەت لە هەرێمی کوردستانی عێراق. هەروەها ئەو هێرشانەی دەکرێنە سەر هێزەکانی ئەمریکا، هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و گەلی عێراق"؛ جەختیشیان کردەوە، پشتیوانی لە مافی ئەو وڵاتانە دەکەن بۆ بەرگریکردن لە خاک و هاووڵاتییانیان."

لە بەشێکی دیکەی راگەیێندراوەکەدا، وڵاتانی کۆمەڵەی حەوت داوایان کرد ئێران دەستبەجێ بەرنامە مووشەکییەکەی رابگرێت و هەرگیز رێگەی پێنەدرێت ببێتە خاوەنی چەکی ئەتۆمی؛ هەروەها گوتیان، ئامادەن هەموو رێکارێکی پێویست بگرنە بەر بۆ پاراستنی بازاڕەکانی وزە، لەوانەش بەکارهێنانی کۆگاکانی نەوتی ستراتیژی و دڵنیابوونەوە لە ئاسایشی کەشتیوانی لە تەنگەی هورمزدا.

بەهۆی کاریگەرییەکانی جەنگەکەوە نرخی نەوت لە بازاڕەکاندا بەرزبووەتەوە. ئەو کات نرخی بەرمیلێک نەوتی برێنت بە 72 دۆلار بوو بەڵام ئێستا بە سەروو 100 دۆلار مامەڵەی پێوەدەکرێت.

وەزارەتی بازرگانیی عێراق خزمەتگوزاری زیادکردنی منداڵانی خوار تەمەن 12 ساڵی بۆ سەر کارتی بەشە خۆراکی ئەلیکترۆنی زیادکرد.

 وەزارەتی بازرگانیی عێراق، ئەم هەنگاوە لە چوارچێوەی بە دیجیتاڵکردنی خزمەتگوزارییەکان و کەمکردنەوەی رۆتین و قەرەباڵغی فەرمانگەکانی خۆراک گیراوەتە بەر.

تاڵیب حەسەن نیعمە، بەڕێوەبەری گشتی فەرمانگەی پلاندانان و بەدواداچوون لە وەزارەتەکە رایگەیاندووە، "خزمەتگوزارییەکە ئێستا لە لقەکانی خۆراک لە پارێزگاکانی، سەڵاحەدین، واست، میسان، زیقار، دهۆک، هەڵەبجە، بابل، دیوانییە، و موسەننا، لەگەڵ بەشێک لە لقەکانی بەغدا لە (سەدر، رەسافە، و سەید شوهەدا) بەردەستە”.

وەزارەتەکە دەڵێت، "پلانێکی تۆکمەمان هەیە بۆ ئەوەی ئەم خزمەتگوزارییە بەشێوەیەکی قۆناغ بە قۆناغ سەرجەم پارێزگاکانی دیکەی عێراقیش بگرێتەوە، بەمەبەستی ئاسانکاریکردن بۆ هاوڵاتییان و گەیاندنی خزمەتگوزارییەکان بە خێرایی و بە کوالێتییەکی بەرزتر".