KURDPLAT

مەریوان وریا قانع 

-

ئەوەی لە دۆخی سیاسیی ئەمرۆکەی هەرێم ڕابمێنێت داڕمانێکی سیاسیی گەورە و هەمەلایەن و نەمانی لانی هەرەکەمی هەر جۆرە کۆگیرییەک دەبینێت، کە سەرجەمی سیستمە سیاسییەکەی، بە هەموو نووقسانیی و ناشیرینییەکانییەوە، ئیفلیج کردوە. ئەو دیکۆرە سیاسییەی کە ساڵانێکی درێژە دروستکراوە، لە پەرلەمانی کوردستانەوە بیگرە بۆ حکومەتی هەرێم، لەوەخراون تەنانەت وەک دیکۆریش ئامادەبن. زمانی قسەکردنی سیاسییش بۆ جاری هەزارەهەم بووەتەوە بەو زمانی جەنگە رەمزییەی، کە چەند هەنگاوێکی کەم لە جەنگی راستەقینەوە، دوورە.

لە راستیدا سەرجەمی کایە سیاسییەکەش لەوەکەوتوە کایەیەکی سیاسیی بێت و وەک شوێنی کۆبوونەوەی کۆمەڵک پێگەی سیاسیی جیاواز بەیەکەوە، کاربکات. خودی سیاسەت خۆیشی کورتبۆتەوە بۆ ئەو بڕیارانەی پابەستە بە دۆخی دەرونیی و کەلەرەقیی و توانای سنوورداری تێگەیشتنی چەند کەسێکی کەمی ناو هەرێمەکەوە. بەهیچ مانایەک سیاسەت لە هەرێمدا چالاکی رێکخستن و ئاراستەکردن و بەدەمەوەچوونی ژیانی گشتیی کۆمەڵگاکە نییە، بەڵکو تەعبیرە لە دۆخی دەرونی و بەرجەستەکەری توانای سنوورداری بیرکردنەوە و تێگەیشتنی چەند کەسێکی کەمی ناو هەرێمەکە. کەسانێک لە رێگای هێز و سەرمایەوە سەرجەمی بڕیارە گەورە و ستراتیژییەکانی هەرێمیان، قۆرخکردوە.

بەم مانایە ئەوەی لە هەرێمدا روودەدات سێ مەسەلەی سەرەکییە: سەرەتا لە دیکۆرخستنی خودی دیکۆرەکان، ئینجا لەسیاسەتخستنی خودی سیاسەت خۆی، دواتریش شوێنگرتنەوەی ئەو دووانەش بە دۆخی دەرونیی و توانای سنوورداری تێگەیشتنی چەند بکەرێکی سیاسیی کەم لە هەرێمەکەدا. ئەم دۆخەش چەندان دەرەنجامی خراپ و ترسناکی لێدەکەوێتەوە، هەرە سادەکانیان تووڕدانی کۆی چەمکەکانی گەل و نەتەوە و نیشتیمان و کۆمەڵگا و سەرجەمی فۆرمەکانی پێکەوەبوونی دەستەجەمعیی دەرەوەی خێزان و بنەماڵە و خێڵە، بۆناو تەنەکەی خۆڵی سیاسەت و دۆخی دەرونیی وێرانی، ئەو بکەرانە.

لە ئێستادا پەیوەندیی پارتی و یەکێتی وەک دوو هێزی حوکمڕانیی هەرێمەکە لە دۆخێکدایە، پێناچێت هیچ بنەمایەکی بۆ خواست و ویست و کاری پێکەوەیی تێدامابێتەوە

لەو ئەدبیاتە گەورەیەدا لە ساڵانی هەشتای سەدەی بیستمەوە لەسەر مەسەلەی نەتەوە و ناسیۆنالیزم نووسراوە، دوو قوتابخانەی سەرەکیی لەیەکتری جیاکراونەتەوە. یەکەمیان ئەو قوتابخانەیەیە کە پێ لەسەر رەگەزە «بابەتی»یەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە دادەگرێت.هەرچی دووهەمیانە پێ لەسەر رەگەزە «خودیی»یەکانی دروستبوونی نەتەوە دادەگرێت و ئەم رەگەزە خودییانەی بەلاوە گرنگترە.

یەکەمیان پێ لەسەر بوونی مێژو و ئابوریی و زمان و کولتور و سەرزەمین و ئەتنیەتی هاوبەش دادەگرێت. لێرەدا نەتەوە هەیە و دروستدەبێت چونکە خەڵک ئەم پێدراوە هاوبەشانەیان بەیەکەوە هەیە.

دووهەمیان پێ لەسەر بوونی ئیرادە و خواستی سیاسیی هاوبەش و ویستی بەیەکەوەژیان و نیازی ئینتیماکردن بۆ ئەوەی وەک نەتەوە دەبینرێت و نمایشدەکرێت، دادەگرێت. ئەم پێداگرتنە لەسەر خواست و ویستیی بوون بە نەتەوە پێیوایە مەرجنییە بوونی یەک زمانی هاوبەش و یەک کولتور و یەک سەرزەمین، کەسەکان بەیەکەوە کۆبکاتەوە و بیانکات بە ئەندامی یەک نەتەوە، یان یەک گەلیان لێدروستبکات، بەڵکو ئەوە خواست و ویستی بەیەکەوەژیانی هاوبەشە، یەک نەتەوە و یەک گەل دروستدەکەن و یەک ئینتیما گەشەپێئەدەن و وادەکەن خەڵک سەر بە یەک کۆمەڵەی سیاسیی بن.

لە قوتابخانەی یەکەمیاندا نەتەوە پێدراوە مادیی و بابەتییەکان دروستیدەکات، لە دووهەمیاندا هەست و نەست و ویست و بڕیاری هاوبەش و هۆشیارانە. کەلەپوری مارکسیزم سەر بە قوتابخانەی یەکەمیانە، کەلەپوری فەیلەسوف و زانای زمان، ئێرنست ڕێنان، نوێنەری قوتابخانەی دووهەمیانە.

لەسەر زەمینی واقیعیش زۆرجار نەتەوە تێکەڵێکە لە هەردوو رەگەزەکە، هەم رەگەزە بابەتییەکان و هەم رەگەزە خودییەکان بەیەکەوە نەتەوە و نیشتیمان و گەل دروستدەکەن. بەم مانایە نەتەوە زۆربەی جار هەم سەرزەمین و مێژو و ئەتنیەتی هاوبەش دروستیدەکات، هەم ئەو ویست و خواستە سیاسییەش کە خەڵک بەیەکەوە کۆدەکاتەوە و وادەکات بخوازن بەیەکەوە یەکە هاوبەشەکانی وەک نەتەوە و نیشتیمان دروستبکەن.

لە ئێستادا پەیوەندیی پارتی و یەکێتی وەک دوو هێزی حوکمڕانیی هەرێمەکە لە دۆخێکدایە، پێناچێت هیچ بنەمایەکی بۆ خواست و ویست و کاری پێکەوەیی تێدامابێتەوە. کێشە و گرفتەکانی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی عێراق، دەستنیشانکردنی پارێزگاری کەرکوک، چالاکنەکردنەوەی پەرلەمان و دروستنەکردنی حکومەتی هەرێم دوای تێپەڕینی زیاد لە ساڵ و نیوێک بەسەر هەڵبژاردندا، ئینجا ئەو جەنگە میدیایە پڕ لە ناشرینیی و پۆخڵەواتیی ئەخلاقیی و سیاسیی. لەپێش هەمووانیشەوە چۆنیەتی مامەڵەکردنی شەهیدبوونی کچە پێشمەرگەی رۆژهەڵاتیی, غەزال مولان و زۆرشتی تر، دۆخێکی سیاسیی دروستکردوە تیایدا شوێنی هیچ «ئێمە»یەکی پێکەوەیی تیانەماوەتەوە. لە «ئێمە»یەکی سیاسییەوە بیگرە بۆ «ئێمە»یەکی فەرهەنگیی و لەوانیشەوە بۆ «ئێمە»یەکی ئەخلاقیی. لەم دۆخە سیاسییەدا نە خاک، نە نیشتیمان، نە گەل، نە بەرژەوەندی گشتیی هاوبەش، نە کولتور، نە خواست و ویست و نیازیی پێکەوەبوونی هاوبەش نەهێڵدراوەتەوە. ئەوەی مێژووی پر لە تراژیدیای ئێمە بە درێژایی دەیەها ساڵ بەرهەمی هێناوە لەبەردەمی خواست و ویست و دۆخی دەورنیی و، لەپاڵ رق و بوغز و کەلەرەقی چەند بکەرێکی سیاسیی و، لەبەردەم دەستەبەرکردنی قازانجی بەرتەسکی نوخبەیەکی تەواو بچووک و سنوورداردا، بەچۆکدا هێنراوە.

لە هەرێمدا، پەیوەندیی نێوان هۆکارە بابەتیی و هۆکارە خودییەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان، بە تەواوی تێکدراوە

«ئێمە»ی نەتەوەیی و نیشتیمانیی، «ئێمە»ەیەکە، وەک ووتم، هەستی ئەوەی هەیە کۆمەڵێک رەگەزی هاوبەش بەیەکەوە گرێیداوە و کردویەتی بەو «ئێمە» پێکەوەییە. لە ناویاندا زمان، کولتور، ئەفسانە، برین، تراوما، غەدر، بێمافکردن، خواست و ویستی هاوبەش، هتد... وەکچۆن رابردوویەک بەیەکەوە گرێیان ئەدات، ئاواش ئایندەیەکی هاوبەش بەیەکەوە کۆیاندەکات. بەشە جیاوازەکانی میلەتێک لە رێگای چیرۆک و بەسەرهات و گێرانەوەی هاوبەشەوە دەبن بە یەک و دەتوانن بەیەکەوە چوارچێوەیەکی نیشتیمانی دروستبکەن.

ئەوەی پارتی و یەکێتی بەیەکەوە نیانە، ئەوەی غائیبە هەوڵدانە بۆ دروستکردنی ئەم چوارچێوە هاوبەشە. لەمەشدا ئەوەی بەشی شێری لە بەرپرسیارێتی بەردەکەوێت پارتییە. ئەم هێزە جگە لە برابچووکی سیاسیی هەموو هێزە کوردییەکانی تر، هیچ فۆرمێکی تری کاری سیاسیی پێکەوەیی لەگەڵ کورد خۆیدا، قبووڵنییە.

بە کورتییەکەی، لە هەرێمدا، پەیوەندیی نێوان هۆکارە بابەتیی و هۆکارە خودییەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان، بە تەواوی تێکدراوە و بەدۆخێک گەیشتوە تیایدا هیچ «ئێمە»یەکی سیاسیی دەستەجەمعیی نەک تەنها دروستنەکرێت، بەڵکو بوونیشیان نەمێنێت. ئەوەی لە دونیای ناشیرینی ئێمەدا روودەدا ئەم راستییە تاڵەیە: هۆکارە خودییەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان نەک بوونیان نییە و لە ئارادانین، بەڵکو ئەوەی هەیە و کاردەکات تەنانەت هۆکارە بابەتییەکانی بوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان وێران دەکات. هێزە سیاسییە باڵادەستەکانی هەرێم نەک خۆیان نەتەوە و گەل و نیشتیمان دروستناکەن، بەڵکو ئەو بنەما بابەتیانەش لەکاردەخەن، کە دەتوانن گەل و نەتەوە و نیشتیمانیان دروستبکەن.

عارف قوربانی

لە دەستپێکى هەڵگیرساندنى جەنگی ئەمریکا-ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، تێگەیشتنێکى هەڵە لاى سەرکردەکانى ئێران و زۆرێک لە چاودێرانى سیاسى و ناوەندەکانى لێکۆڵێنەوەى جیهانى و هەرێمایەتى دروست بوو، بەوەى تەنگەی هورمز بە ئەندازەى چەکى ئەتۆم، چەکێکى بەهێزە بەدەستى ئێرانەوە، بەڵام هەڵە تێگەیشتبوون، چونکە هورمز چەکى دەستى ئەمریکایە نەک ئێران.

کارێکى سەخت بوو ئەمریکا بەبێ هۆکارێکى لۆژیکى، بتوانێت تەنگەی هورمز دابخات. چەند شەڕیش درێژەى بکێشایا نەدەبووە پاساو بۆ ئەوەى ئەمریکا بتوانێت تەنگەی هورمز وەک چەکێکى هەمەلایەنە بەکاربهێنێت، بەڵام کاتێک ئێران تەنگەکەی راستەوخۆ خستە ناو هاوکێشەى جەنگەکەوە، خزمەتێکى زۆرى بە ئامانجەکانى ئەمریکا کرد. ئەمریکا ئەوەى دەویست کە ئێران کردى.

هەر ئەوکات لە وتارێکدا ئاماژەم بەوەکرد هونەرێکى گرنگە بتوانیت وا لە دووژمنەکەت بکەیت رەفتار و کاردانەوەکانى لە بەرژەوەندىی تۆدا بن. ئەمریکا و ئیسرائیل ئەو هونەرەیان بەرامبەر بە ئێران بەکارهێنا، وایان لە ئێران کرد رەفتارەکانى بەدڵى دووژمنەکانى بێت. ئەگەر ئێران راستەوخۆ هەڕەشەى داخستنى تەنگەی هورمزى نەکردایە و لێبگەڕایا وەک رێڕەوێکى ئاوى نێودەوڵەتى هاتن و چوونى کەشتىی بازرگانى بەردەوام بووایە، رەنگە لێکەوتەکانى شەڕەکە و هاوکێشە نێودەوڵەتیەکان وەک ئێستا نەبوایان، کە ئێران زەرەرمەندى یەکەمە تیایدا.

کورد دەڵێت بە تیرێک چەند نیشانێکى شکاند، ئەمریکا لە جەنگى لەگەڵ ئێران، بەتایبەتى بەهۆى داخستنى تەنگەی هورمزەوە زیاتر لە چەند نیشانێکى پێکاوە. ئەمریکا پێش نەیارەکانى، ماوەیەک بوو بەدواى رێگایەکدا دەگەڕا سزاى دۆستە ئەورووپییەکانى بدات. لەدواى جەنگى رووسیا و ئۆکراینا، بەتایبەتى دواى هاتنەوەى ترەمپ بۆ دەسەڵات، بەهۆى ئەو سزا ئابوورییانەى خستنیە سەر هەناردەى نەوت و غازى رووسیا، قەیرانێکى گەورەى ئابوورى بەسەر وڵاتانى ئەورووپادا هێناوە. هەر بەوەشەوە نەوەستا، بەهۆى سەپاندنى سیاسەتى باجە گومرگیەکانى، ئەورووپاى تووشى کێشەیەکى دیکەش کردەوە.

لە دەستپێکى جەنگەکەشدا داواى لە هاوپەیمانە ئەورووپییەکانى کرد شانبەشانى ئەمریکا و ئیسرائیل بەشداریى جەنگەکە بکەن. بە هۆکارى جیاجیا هەموویان داواکەى ئەمریکایان رەتکردەوە. ئەویش بە لەخشتەبردنى ئێران بە داخستنى تەنگەی هورمز، دەستى خستە بیناقاقاى ئەورووپا، ئەگەر بۆ ماوەیەکى درێژتر داخستنى هورمز بەردەوام بێت، ئابووریی ئەورووپا دادەڕوخێت. ئەمریکا ئەمەى دەویست.

باشە ئەگەر ئەمریکا بەرامبەر بە هاوپەیمانەکانى بەو جۆرە سیاسەتى کردبێت، دەبێت بۆ نەیار و رکابەرێکى وەک چین، چى داوێکى چنیبێت؟ چین رۆژانە پێویستى بەوە بوو لە بازاڕەکاندا 10 ملیۆن بەرمیل نەوت بکڕێت. بەشێکى ئەم نەوتەى بە نرخى هەرزان و زۆر خوارتر لە نرخى بازاڕە جیهانییەکان لە ئێران دەکڕی. هەروەها نزیکەى شەش ملیۆن بەرمیل نەوتى لە وڵاتانى کەنداو دەکڕی. ئێستا بەهۆى داخستنى تەنگەی هورمزەوە، دەستى بە نەوتى ئێران و کەنداو ناگات. ناچارە لە یەدەگە کۆگەکراوەکەى بەکاربەرێت و لە بازاڕیش بە نرخى زۆر زیاتر پێویستییەکانى پڕکاتەوە. بەمەش زیانێکى زۆر گەورە بە ئابوورى چین گەیشتووە. بەردەوامیدان بەداخستنى هورمز، بەواتاى بەردەوامیدان بە زیانگەیاندن بە چین. ئەمریکا ئەمەى دەوێت.

بەهۆى ئەو گەمارۆ ئاوییانەش کە ئەمریکا خستویەتییە سەر ئێران، چى بە رێگریکردن لە هەناردە و هاوردەکردنى پێداویستییە سەرەکییەکانى وڵاتەکەى، ئێران رووبەڕووى قەیرانێکى گەورە دەکاتەوە. تا زیاتریش ئەو گەمارۆیانە بەردەوام بن، زیاتر ئێران بەچۆکدا دەهێنن.

بێجگە لەو دەستکەوتانە، ئەمریکا سوودێکى زۆر زیاترى لە داخستنى تەنگەی هورمز بینیوە، ئەویش بەهۆى بەرزبوونەوەى نرخى نەوتەوە. ئەمریکا رۆژانە زیاتر لە 10 ملیۆن بەرمیل نەوت دەفرۆشێت، دەستیگرتووە بەسەر نەوتى ڤەنزوێلاشدا، بەمەش پارە و داهاتێکى زۆر زیاترى دەست دەکەوێت لە خەرجییەکانى جەنگ، کە دوور نییە دواتر هەموو خەرجییەکانى جەنگەکەش لە وڵاتانى کەنداو وەربگرێتەوە.

ئێستا لە دەرەوەى ئامانج و بەرژەوەندى و دەستکەوتەکانى ئەمریکاوە، جۆرێک لە بەرژەوەندىی بنەماڵەى ترەمپیشى هاتووەتەسەر، وەک میدیاکانى ئەمریکا باسى دەکەن، بەهۆى بەرزبوونەوە و نزمبوونەوەى نرخى نەوتەوە کە بەشێکى زۆرى لە تویت و لێدوانەکانى ترەمپەوە سەرچاوە دەگرێت، بارۆنى کوڕى ترەمپ خەریکى کڕین و فرۆشتنى نەوتە. وەک دەگوترێت بە نرخى نزم دەیکڕێت و دواى لێدوانێکى باوکى کە نرخ بەرز دەکاتەوە دەیفرۆشێت. مەزەندە دەکرێت قازانجى ماڵباتیش لە هەر یاریکردنێکدا بە نرخ بە سەتان ملیۆن دۆلار بێت. ترەمپیش نەیشاردووەتەوە و نکوڵى لێناکات بەدواى بەرژەوەندى و سەرمایەى زیاترەوەیە وەک سەرۆکێکى بزنسمان.

بۆیە ئەگەر چاودێریتان کردبێت هەندێ لێدوان و قسەى ترەمپ بەڕوونى ئەوەى لێدەبیندرێت دژى کردنەوەى تەنگەی هورمزە، جارێک بە پاساوى ئەوەى ئەگەر هورمز بشکرێتەوە ئەوە بەهۆى ئەو لوغمانەى ئێران چاندوونى ناتواندرێت وەک رێڕەوى بازرگانى بەکارببرێت، جارێکى دیکە دەڵێت ئێران دەیەوێ هورمز بکرێتەوە و ئێمە رێگە نادەین، چونکە ئێران رۆژانە 500 ملیۆن دۆلارى دەست دەکەوێت لە کرانەوەى تەنگەکە. تەنانەت هەڕەشە لەو کەشتییانەش دەکات کە دەکرێنە ئامانج ئەگەر بە هەر سەودایەک ئێران رێگەى تێپەڕبوونیان بدات.

لەلایەکى دیکەشەوە لە لێکەوتەى داخستنى تەنگەی هورمز، دوو هاوپەیمانەکەى ئێران، چین و رووسیاى خستووەتە دەرەوەى شەڕەکە، رووسیا سوودمەندێکى گەورەى داخستنى هورمزە و پێدەچێت لەگەڵ ئەمریکا لەوەدا هاوڕا بوون، کە بەهۆیەوە ئەمریکا چاوپۆشى لە هەناردەى نەوت و غازى رووسى دەکات بۆ بازاڕەکانى جیهان و بەهۆیەوە رووسیا رۆژانە سەتان ملیۆن دۆلارى دەست دەکەوێت. چینیش بەهۆى ئەو زیانە ئابوورییانەى پێى گەیشتووە، بەتایبەتى لە بە ئامانجگرتنى وڵاتانى کەنداو لەلایەن ئێرانەوە کە سەرچاوەى سەرەکىی دابینکردنى نەوتى چین و بازاڕێکى گەورەى ساخکردنەوەى کاڵاى چینى بوون. بەوەش چین کەوتە نێوان دوو بژاردەوە کە نەتوانێت لایەنگیرى راستەوخۆى ئێران بکات.

هەروەها وڵاتانى ئەورووپا وەک زەرەرمەندێکى گەورەى ئەم جەنگەش کەوتوونەتە دۆخێکەوە کە دەبێت دواجار بەناچارى ئەگەر راستەوخۆش نەچنە پاڵ ئەمریکا و ئیسرائیل، دەبێت سەنگەر لە ئێران بگرن بەهۆى ئەوەى سەرچاوەکانى دەستخستنى وزەى داخستوون کە وڵاتانى کەنداو بوون. لەلایەکى دیکەشەوە دەبێت رووى کەشتیەکانیان وەرگێڕن رووە و ئەمریکا نەوت و غاز لە ئەمریکا بکڕن.

جیاواز لە هەموو ئەو دەستکەوتانەى ئەمریکا بەدەستى هێناوە لە بوارى ئابووریدا، لە رووی هەڵوێستى سیاسیشەوە جیهانى خستووەتە دۆخێکەوە کە ئەگەر پشتیوانیى ئەمریکا و ئیسرائیلیش نەکەن، نابن بە پشتیوانى ئێران. هەموو ئەوەش بەهۆى ئەو چەکەوەیە (تەنگەی هورمز) کە هەندێک بە هەڵە خوێندنەوەیان بۆ کرد و بە چەکى ئەتۆمى دەستى ئێران دەیانشوبهاند، بەڵام دەرکەوت چەکى بەهێزى دەستى ئەمریکایە.

ئەمە بەشێکى دەستکەوتەکانى ئەمریکایە لە تەنگەی هورمز.

گەمارۆی ئەمریکا بۆ سەر بەندەرەکانی ئێران، کە ئێستا لە هەفتەی سێیەمدایە، بە شێوازێکی کاریگەر هەناردەی یەکێک لە گەورەترین بەرهەمهێنەرانی نەوتی جیهانی گەیاندووەتە سفر، بەڵام گەورەترین زیان لەسەر زەریا روونادات، بەڵکو هەزاران مەتر لە ژێر زەوی، لەنێو کێلگە نەوتییە گەورەکانی ئێران روودەدات کە ناتوانن چاوەڕێی چارەسەری دیپلۆماسی بکەن.

کاتێک هێزی دەریایی ئەمریکا لە 14ـی نیسان دا گەمارۆی خستە سەر بەندەرەکانی ئێران، میدیاکانی جیهان دەستبەجێ سەرنجیان خستە سەر نرخی نەوت و وەڵامدانەوەکەی سەرۆکی پەرلەمانی ئێران کە گوتی ئەمریکییەکان بەم زووانە "بیری بەنزینی چوار دۆلاری" دەکەن و وەک هەڕەشەیەک بۆ بەرزبوونی بەرچاوی نرخی سووتەمەنی، بەڵام ئەوەی کەم کەس بیری لێدەکاتەوە، زیانێکە کە لە کێڵگە نەوتییەکانی پارێزگای خوزستان روودەدات.

بیرە نەوتییەکان وەک گڵۆپ ناکوژێنەوە، بەڵکو سیستمی زیندوون، پەیوەستن بە پێکهاتە جیۆلۆجییەکانەوە کە بۆ ملیۆنان ساڵە لەژێر پەستانێکی بەردەوامدان. کاتێک بیرێک بەرهەمهێنانی هەیە، ئەو پەستانە ئاراستەی سەرەوە دەکرێت. ئەگەر نەتوانرێت نەوت هەناردە بکرێت، دەبێ بە ناچاری کۆگا بکرێت، بەڵام ئەوکاتەی کە شوێنی کۆگاکردن نامێنێت، بە ناچاری دەبێت بیرە نەوتەکان دابخرێن. کشێەکە لێرەدایە ئەگەر بەرهەمهێنانی نەوت بوەستێت جیۆلۆجیا ناوەستێت. لە نموونەی ئێران دا، ئەو زیانەی کە بەهۆی داخرانی بیرە نەوتەکان بەر ئێران دەکەوێت لە داهاتوودا، لەوانەیە زیاتربێت لە زیانی هێرشە مووشەکییەکان.

هەرێمی کوردستان ئەزموونی هاوشێوەی هەیە. ئەوەی ئێستا لە ئێران دا ئەگەری روودانی هەیە کاتی خۆی لە هەرێمی کوردستان روویدا. کاتێک بەهۆی بڕیاری دادگای نێوبژیوانی نێودەوڵەتی لە کۆتایی مانگی ئاداری 2023 دا، هەناردەکردنی نەوت وەستا و لە ماوەیەکی کورت دا کۆمپانیا نەوتییەکان بە ناچاری بەهۆی پڕبوونی کۆگاکانیان، بیرە نەوتەکانیان داخست.

بەندەرێک کە خەریکە پڕ دەبێت هەموو شتێک لە زنجیرەی هەناردەکردنی نەوتی ئێران دا بە یەک شوێن دا تێدەپەڕێت؛ دوورگەی خارک. ئەم دوورگە بچووکە مەرجانییە، کە نزیکەی 25 کیلۆمەتر دوورە لە کەناراوەکانی باشووری رۆژئاوای ئێرانەوە، نزیکەی 94 ٪ ـی هەناردەی نەوتی ئێران لەوێوە دەکرێت. ئەسکەلەکانی بەچەشنێکن کە گەورە کەشتییە نەوتهەڵگرەکان دەتوانن بوەستن و نەوت باربکەن، ئەو کەشتیانەی 2 ملیۆن بەرمیل نەوت دەگرن. بەڵگەنامەیەکی ساڵی 1984ـی دەزگای هەواڵگریی ئەمریکاCIA ، دامەزراوەکانی دوورگەی خارک وەک "گرنگترین شوێن لە سیستمی نەوتی ئێران" دا ناودەبات و بەردەوامیی ئەو دوورگەیە وەک "پێویستییەکی سەرەکی بۆ مانەوەی ئابووریی ئێران" وەسف دەکات.

لەوەتەی گەمارۆی ئەمریکا کەوتووەتە بواری جێبەجێکردنەوە، ئەو کەشتییە گەورانە چیدیکە ناتوانن بێنە خارک و نەوت باربکەن، بەڵام نەوتی خاو هەر دێت و کۆگا دەکرێت. بەپێی کۆمپانیای کێپلەر Kpler ، کە کۆمپانیایەکی پێشەنگی زانیاریی بازرگانییە، ئێران توانای کۆگاکردنی نزیکەی 31 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە خارک هەیە کە تاوەکو 7ـی ئادار، 18 ملیۆن بەرمیلی تێدا کۆگا کراوە، واتە 58٪ـی تواناکەی پڕ بووە. کێپلەر مەزەندەی کردووە ئێران لە رۆژە یەکەمەکانی گەمارۆکەدا هێشتا شوێنی نزیکەی 30 ملیۆن بەرمیلی مابوو، بەڵام خەریکە شوێنی بەتاڵ بۆ کۆگاکردنی نەوتی زیاتر نامێنێت. شارەزایانی سەر بە ناوەندی (رووپێوێ ئابووری رۆژهەڵاتی نێوەڕاست) دەڵێن ئەگەری زۆر ئەوەیە ئێران پێش گەیشتنە بەرزترین توانای کۆگاکردن، دەست بە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی نەوت بکات.

تەنانەت هەر لە ئێستاوە وەک رێکارێکی کاتی، ئەو وڵاتە کەشتی گەورەی نەوتی ( ناشا)، کە تەمەنی 30 ساڵ بووەو لە کارکەوتووە، وەک کۆگای سەر دەریا بەکارهێناوە کە لە کەنارەکانی دوورگەی خارک وەستاوە. بەپێی قسەی فرێدریک شنایدەر لە ئەنجوومەنی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست، ئێران پێش دەستپێکردنی گەمارۆکە نزیکەی 127 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە کۆگای سەر دەریادا هەبووە ، بەڵام ئاژانسی (ویندوارد) بۆ زانیارییە دەریاییەکان، ئەو بڕەی بە 157.7 ملیۆن بەرمیل مەزەندە کردووە تاوەکو نێوەڕاستی نیسان.

لە ژێر زەوی چی روودەدات؟

سکۆت بێسێنت، وەزیری گەنجینەی ئەمریکا، لە 21ـی نیسان دا مەترسییە جیۆلۆجییەکانی روونکردەوە و لە پۆستێکدا لەسەر تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس نووسی "لە ماوەی چەند رۆژێکدا، کۆگاکانی دوورگەی خارک پڕدەبن و بیرە نەوتە هەستیارەکانی ئێران دادەخرێن". بیسێنت جەختی لەسەر ئەوە کردەوە کە "سنووردارکردنی بازرگانییە دەریاییەکانی ئێران، راستەوخۆ دەبێتە هۆی پچڕانی دەمارە سەرەکییەکانی داهاتی حکومەتی ئێران".

کێڵگە نەوتییە گەورەکانی ئێران لە نێوانیاندا ئەهواز، گەچساران، مارون، ئاغاجاری و کۆمەڵە کێڵگەکانی نەوتی قورسی رۆژئاوای کاروون، هەموویان کۆگای بەردی کاربۆنیی کۆنن کە زۆربەیان لەنێوان ساڵانی 1920 بۆ 1960 دۆزراونەتەوە. بەپێی شیکارییەکانی هۆمایۆن فەلەکشاهی لە کۆمپانیای کیپلەر، بەرهەمهێنانی نەوتی خاوی ئێران پێش بەرپابوونی جەنگ و لە دوای جەنگەکەش بەرەوە دابەزین روێشتووە. لە مانگی ئاداردا بڕی 200,000 بەرمیل لە رۆژێکدا دابەزیوە بۆ 3.68 ملیۆن بەرمیل و، پێشبینی دەکرێت لە نیسان دا 420,000 بەرمیلی دیکەی لێ کەم ببێتەوە و بگاتە نزیکەی 3.43 ملیۆن بەرمیل. ئەمە بەڕوونی دەریدەخات کە پەککەوتنی هەناردەی نەوتی ئێران، چۆن خەریکە بەرهەمهێنانی نەوتی ئەو وڵاتە دادەبەزێنێت.

مەترسییە سەرەکییە جیۆلۆجییەکە پێیدەگوترێت (Water coning) . لە ژێر ستوونی نەوتی نێو کۆگای هەر کێڵگەیەکی نەوتی، ئاوی ژێر زەوی چالاک هەیە. لەکاتی بەرهەمهێنانی ئاساییدا، ئەو جیاوازییەی لە پەستاندا دروست دەبێت بەهۆی بەرهەمهێنانی نەوتەوە، ئاستی بەرکەوتنی نەوت و ئاو لە ژێر درز و کونی نێو چینە بەردینەکان دەهێڵێتەوە. کاتێک بیرێک دادەخرێت، ئەو جیاوازییەی پەستان نامێنێت. بەوشێوەیە ئاوەکەی خوارەوە لە جوڵە ناوەستێت. لە رێگەی درزەکانی نێو چینە بەردینەکان بەرەو سەرەوە دەڕوات و دەچێتە نێو ئەو درز و کونانەی کە پێشتر نەوتیان تێدا بووە. ئەو نەوتە لەوێدا دەمێنێتەوە و چیتر بە رێگەی ئاسایی دەرناهێنرێت و قەتیس دەمێنێت. لەڕووی کردارییەوە، ئەو نەوتە بە لەدەستچوو هەژمار دەکرێت.

شیکارییەکی وردی رەیمۆند حەکیم ئەندازیاری نەوت کە لە 21ـی نیسان دا لە ماڵپەری (Energy News Beat)، بڵاوکرایەوە ئەوە بەڕوونی دەخاتەڕوو. داخستنی ناچاریی بیرەکان دوای تەنیا چوار رۆژ دەتوانێت هاوسەنگی پەستانی کۆگاکان تێکبدات و ببێتە هۆی چوونە ناوەوەی ئاو و گاز و، دروستبوونی پارافین (مۆم) کە بۆڕییەکان و کونەکان دەگرێت، ئەمەش لەوانەیە سەدان بیر بکاتە بیرێکی بێ سوود، یان بۆ هەمیشە زیانیان پێبگەیێنێت. هۆکارێکی دیکەی هەرەسهێنانی بیرە نەوتەکان نیشتنەوەی پارافین یان مۆمە کە کێشەکە قورستر دەکات. نەوتی قورسی ئێرانی (API 29.6)، کە زۆربەی قەبارەی هەناردەی ئێران پێکدەهێنێت و بە پلەی یەکەم لە پێکهاتەکانی گەچساران و مارونەوە دێت، رێژەی مۆمی زۆرە. لە بیرێکی داخراودا، پلەی گەرمی دادەبەزێت و مۆمەکە لەسەر دیواری بۆڕییەکان دەبەستێت، بەوەش ئەو رێگەیەی کە نەوت دەبێت پێیدا بڕوات بۆ دەستپێکردنەوەی بەرهەمهێنان، دەگیرێت.

هەریەکە لە دامەزراوەکانی (The Gateway Pundit) و (Foundation for Defense of Democracies) جەختیان لە هەمیشەییبوونی زیانەکان کردووەتەوە. ئەوان دەڵێن، دەستپێکردنەوەی بیرە داخراوەکان دەکرێت چەندین مانگ بخایێنێت و بە گەڕخستنەوەیان ملیاران دۆلاری تێبچێت و، لە هەندێک کات دا بەرهەمهێنان هەرگیز وەک پێشووی لێ نایێتەوە. کۆمپانیای رایستارد ئێنێرجی، (Rystad Energy) بە جیا مەزەندەی کردووە کە ژێرخانی وزەی ئێران تەنیا بۆ چاککردنەوەی زیانە راستەوخۆکانی هێرشەکان، پێویستی بە 19 ملیار دۆلارە و گەڕانەوەی تەواوی بەرهەمهێنان لەوانەیە دوو ساڵ بخایێنێت.

ئەمە جیا لە زیانە هەمیشەییەکانی کۆگاکانی ژێر زەوی. هەڵسەنگاندنێکی فراوانتری رایستاد دەریخستووە کە جەنگی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست دەتوانێت 58 ملیار دۆلار زیان بە ژێرخانی وزەی ناوچەکە بگەیێنێت، کە 50 ملیار دۆلاری تەنیا بۆ دامەزراوەکانی نەوت و گازە.

سێ سیناریۆ

ماوەی گەمارۆکە ئێستا گۆڕاوی سەرەکییە لە داهاتووی نەوتی ئێران دا. پێش دەستپێکردنی جەنگ، ئێران لە ساڵی 2025ـدا رۆژانە بە تێکڕا 1.68 ملیۆن بەرمیل نەوتی هەناردە دەکرد و، رۆژانە نزیکەی 115 ملیۆن دۆلار یان 3.45 ملیار دۆلار لە مانگێکدا داهاتی هەبوو. ئەو ژمارانە چیتر نەماون، ئەم سیناریۆیانەی خوارەوە گوزارشت لە رێگە جیاوازەکانی داهاتوو دەکەن:

سیناریۆی یەکەم: رێککەوتن پێش نێوەڕاستی ئایار. ئەگەر چارەسەرێکی دیپلۆماسی رێگە بدات گەمارۆکە لاببرێت پێش ئەوەی کۆگاکانی خارک بەتەواوی پڕ ببن، ئێران لە خراپترین کێشەی داخستنی ناچاری بیرەکان رزگار دەبێت. داتاکانی کێپلەر دەریانخستووە کە ئێران لە مانگی ئاداردا هێشتا 1.84 ملیۆن بەرمیل نەوتی لە رۆژێکدا هەناردە کردووە، بەڵام ئەو پەنجەرەیەی داهاتە ئێستا داخراوە. لەم سیناریۆیەدا، تەنیا 100,000 بۆ 200,000 بەرمیلی رۆژانە زیان بەر توانای بەرهەمهێنان دەکەوێت و لە ماوەی چوار بۆ هەشت هەفتەدا زۆربەی بەرهەمەکە دەگەڕێتەوە.

سیناریۆی دووەم: بەردەوامیی گەمارۆکە تاوەکو کۆتایی ئایار و دەستپێکردنەوەی جەنگ لە حوزەیران دا. لێرەدا زیانە جیۆلۆجییەکان گەورە و بەشێکیان بێگەڕانەوە دەبن. پڕبوونی کۆگاکان بۆ ماوەی شەش بۆ هەشت هەفتە، دەبێتە هۆی داخستنی بیرەکان لە سەرانسەری کێڵگە گەورەکانی خوزستان دا. دیاردەی سەرکەوتنی ئاو لە بیرە نەوتەکان بەتایبەت لە ئەهواز و گەچساران روودەدات. لەم سیناریۆیەدا زیانی هەمیشەیی بەرهەمهێنان بە 300,000 بۆ 500,000 بەرمیل لە رۆژێکدا مەزەندە دەکرێت کە یەکسانە بە 9 بۆ 15 ملیار دۆلار داهاتی ساڵانە کە هەرگیز ناگەڕێتەوە.

سیناریۆی سێیەم: درێژبوونەوەی جەنگ بۆ مانگی حوزەیران و تەممووز. گەمارۆی سێ بۆ شەش مانگی، ئەو سیناریۆیە کە بەراوردکردن بە جەنگی کەنداوی ساڵی 1991 دەبێتە جێگەی سەرنج. عێراق لە سەرەتای ساڵی 1991ـدا نزیکەی 732 بیری کوێتی سووتاند؛ کوژاندنەوەی ئەو ئاگرانە نۆ مانگی خایاند و 1.5 ملیار دۆلاری تێچوو و، چاککردنەوەی ژێرخانەکە 20 ملیار دۆلاری تێپەڕاند. زیانەکانی ئێران خاوتر و کەمتر دیارن لە ئاگر، بەڵام لەڕووی پێکهاتەییەوە هاوشێوەن. لەم سیناریۆیەدا، ئاستی بەرهەمهێنانی بەردەوامی ئێران لە 3.1-3.4 ملیۆن بەرمیلی ئێستاوە دادەبەزێت بۆ 2.0-2.5 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا. زیانی هەمیشەیی دەگاتە 500,000 بۆ 900,000 بەرمیل لە رۆژێکدا. بە نرخی 90 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک، هەر 500,000 بەرمیلێک کە کەم بکاتەوە، ساڵانە 16.4 ملیار دۆلار زیان بە ئێران دەگەیێنێت.

بابەکر درەیی

-

هێرشی رەگەزپەرستی لە میدیا کۆمەڵایەتیەکاندا دژی هاوڵاتیانی عەرەب لە پەرەسەندندایە، ئەم هێرشانە هیچ بنەمایەکیان نییە و بۆ تێکدانی دۆخی سیاسی کوردستان و نانەوەی ئاژاوەیە لە نێوان گەلی کوردستان و هاوڵاتیانی عەرەب زماندا، پەرەپێدان و باسکردنی ئەم رەگەزپەرستیە و دانانی کورد وەک گەلێکی پاکتر ، پیشکەوتوتر، وشیارتر و هتد لەگەل هیچ کام لە:

یەکەم/ بنەما ئاینیەکانی ئیسلام.

دوەم/ بنەماو بناغەی بیروباوەرە پیشکەوتوەکانی چەپ و دیموکرات.

سیهەم/ بەرنامەو کارنامەی حکومەتی هەریمی کوردستان و حزبە پیکهێنەرەکانی.

چوارەم/ دەستوری عیراق کە پەسندکراوی هاوڵاتیانی عیراقە.

پێنجەم/ بەیاننامەی مافەکانی مرۆڤ.

شەشەم/ ئەخلاقی ئینسانی و دراوسێیەتی و تێکەڵی هەزاران ساڵەی هەردو گەلی برای کوردو عەرەب ناگونجێت و بەتەواوی دژ دەوەستێتەوە.

ئەوانەی بە مەبەستی فیتنەیی و ئاژاوەگێری ئاو دەکەنە ئاشی دوژمنایەتی قەومی و نەتەوەیی سبەی رۆژێ هیج لێپرسراوەتیەک قبوڵ ناکەن و دەبنە هۆکاری ئاژاوەیەک کە توخمی مرۆڤ لە زۆر وڵات و جیگەی تردا باجی قورسی لەسەر داوە.

هیوادارم و داواکارم میدیای رەسمی کۆمەڵایەتی ئەم بابەتە جدی وەربگرن و هەلمەتیک بۆ دژایەتی رەگەزپەرستی بخەنەڕێ و تەڕو وشک ی گەلانی تر پێکەوە نەسوتێنن و هیچ کەس تەقە لە نیشانەی هەڵە نەکات چونکە سەرەنجام کوروکچە هەژارەکانی ئەم میللەتە زیانی لێدەکەن و ئەوانەی ئاگری فیتنەیی هەڵەگیرسێنن خۆیان وەک کەسانی ترسنۆک دەرباز دەبن بە شێوەی نەعامەی بیابان سەریان دەخەنە ژێر لم و لە تاریکیا خۆیان دەشارنەوە.

پێگه‌ی‌ ئاكسیۆس له‌ زاری‌ به‌رپرسێكی ئه‌مریكی و دوو سه‌رچاوه‌ی ئاگاداره‌وه‌ بڵاویكرده‌وه‌ كه‌:

*ئێران له‌ ڕێگه‌ی نێوه‌ندگرانی پاكستانه‌وه‌ پێشنیارێكی نوێی پێشكه‌ش به‌ ئه‌مریكا كردووه‌.

*پێشنیاره‌كه‌ی‌ ئێران كردنه‌وه‌ی گه‌رووی هورمز و كۆتاییهێنان به‌ جه‌نگ و دواخستنی‌ دانوستانه‌ ئه‌تۆمییه‌كانی بۆ قۆناغێكی دواتر له‌خۆگرتووه‌.

*هاوكات بڕیاره‌ دۆناڵد تره‌مپ سه‌رۆكی ئه‌مریكا سه‌رۆكایه‌تی كۆبوونه‌وه‌یه‌كی قه‌یران له‌گه‌ڵ تیمی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی و سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی وڵاته‌كه‌ی، سه‌باره‌ت به‌ ئێران بكات.

تره‌مپ رایگه‌یاند كه‌ ئێران ده‌توانێت په‌یوه‌ندی پێوه‌ بكات ئه‌گه‌ر بیه‌وێت دانوستان بكات بۆ كۆتایی هێنان به‌ جه‌نگ، جه‌ختیشی له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ تاران ناتوانێت ببێته‌ خاوه‌نی چه‌كی ئه‌تۆمی.