مژدە علی
-
ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت عێراق و هەرێمی کوردستان، لیرەدا دەمەویت ئاماژەی پێبکەم لەم وتارەدا لە ئێستادا لەبەردەم گێژاوێکی سیاسی و ئەمنیی ئاڵۆزداین.
ئەم دۆخە پڕە لە چەقبەستوویی سیاسی، دەستوەردانی دەرەکی، و کێبڕکێی هێزە ئیقلیمییەکان، کە زۆرێك لە ڕەهەندەکانی هاوشێوەی ئەو قۆناغە مێژووییەن کە عێراق لە ژێر سایەی دەسەڵاتی بەریتانی (١٩٢٠ - ١٩٣٢) تێیدا تێپەڕبوو. ١. هاوشێوەییە مێژووییەکان: ئاڵنگارییەکان دووبارە دەبنەوە لە سەردەمی بەریتانییەکاندا، عێراق و کوردستان ڕووبەڕووی سێ ئاڵنگاری سەرەکی بونەوە کە ئەمڕۆش بە شێوازێکی نوێ دەردەکەونەوە:
• دروستکردنی دەوڵەت و ناسنامە: بەریتانییەکان هەوڵیان دەدا پێکهاتە جیاوازەکان (کورد، سوننە، شیعە) لە چوارچێوەی یەکەیەکدا کۆبکەنەوە بێ گوێدانە تایبەتمەندییە نەتەوەییەکان. ئەمڕۆش کێشەی "ناوەند و هەرێم" و ململانێی ناسنامە، بە هەمان شێوەی سەردەمی شێخ مەحمودی حەفید، خاڵی سەرەکی ئاڵۆزییەکانە.
• بەرژەوەندی هێزە زلهێزەکان: وەک چۆن لەو سەردەمەدا عێراق ببووە مەیدانی ململانێی بەریتانیا و فەڕەنسا و تورکیای کەمالی، ئێستاش وڵاتەکە بووەتە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی ململانێکانی ئەمریکا، ئێران و وڵاتانی ناوچەکە.
• ناڕەزایەتی جەماوەری: شۆڕشی ٢٠ی تەمموزی ١٩٢٠ نیشانەی ڕەتکردنەوەی دەسەڵاتی دەرەکی و نادادپەروەری بوو. ئێستاش ناڕەزایەتییەکانی شەقام لە دژی گەندەڵی و نەبوونی سەروەری، ڕەنگدانەوەی هەمان ئەو ڕۆحیەتەن هەڵبەتەبۆ تێگەیشتن لە ئاڵنگارییەکانی ئێستا، نابێت وا بزانین مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە، بەڵکو دەبێت بزانین چۆن هێزە نێودەوڵەتییەکان بەرگی بەرژەوەندییەکانیان دەگۆڕن.
جیاوازییەکی بنەڕەتی هەیە لە نێوان سیاسەتی بەریتانیای سەدەی بیستەم و ئەمریکای سەدەی بیست ویەکەم، بەڵام خاڵی هاوبەشی هەردوولا "پەراوێزخستنی مافی کورد" بووە لە پێناو هاوسەنگییە گەورەکاندا. بێگومان. دەکرێت جیاوازییە ستراتیژییەکان بەم شیوە ئەنالیزە بکەین لە داگیرکارییەوە بۆ ئەزموون:
• بەریتانیا (سیاسەتی ڕاستەوخۆ): بەریتانییەکان وەک هێزێکی داگیرکەری کلاسیک مامەڵەیان دەکرد. ئامانجیان نەخشەکێشانی سنوور بوو (وەک پەیمانی سایکس-پیکۆ). ئەوان بە ڕاشکاوی دەیانویست عێراق وەک "پاپۆڕێکی نەوت" لە ژێر کۆنترۆڵی خۆیاندا بێت.
• ئەمریکا و هاوپەیمانان (سیاسەتی نادیار): ئەمریکا پێویستی بە داگیرکاریی فیزیکی درێژخایەن نییە؛ سیاسەتی ئەو لەسەر بنەمای "بەڕێوەبردنی قەیران" و پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانە لە ڕێگەی سیستەمی جیهانگیری و هاوپەیمانییە سەربازییە کاتییەکانەوە. ٢. غەدری بەریتانیا: گۆڕینی بەڵێنەکان بۆ بۆمب (١٩١٨ - ١٩٢٥) بەریتانیا یەکەم هێز بوو کە خەونی دەوڵەتی کوردی بە قوربانی بەرژەوەندییەکانی لەگەڵ تورکیا و دەوڵەتی نوێی عێراق کرد: ئەوەبوو لە سالی
• ١٩٢٠ (پەیمانی سێڤەر): بەپێی ماددەکانی ٦٢ و ٦٤، بەڵێنی سەربەخۆیی بە کورد درا، بەڵام تەنها سێ ساڵ دواتر لە ١٩٢٣ (پەیمانی لۆزان) بەریتانیا پشتی لە کورد کرد بۆ ڕازیکردنی ئەتاتورک.
• هەروەها لە ١٩٢٢-١٩٢٤ (بۆردومانی سلێمانی): کاتێک شێخ مەحمودی حەفید داوای مافی کوردی کرد، فڕۆکە جەنگییەکانیبەکانی بەریتانیا) یەکەمین بۆردومانی کیمیایی و ئاسمانییان لە مێژووی ناوچەکەدا دژی کورد بەکارهێنا بۆ ئەوەی ناچاریان بکەن بچنە ژێر ڕکێفی حکومەتی بەغدا. ٣. غەدری ئەمریکا: "خیانەتی دۆستانە" (١٩٧٥ و ٢٠١٧) ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی، لە ژێر ناوی "پاراستنی دیموکراسی" و "شەڕی تیرۆر"، لە ساتە وەختە یەکلاکەرەوەکاندا پشتیان لە کورد کردووە:
• لە ١٩٧٥ (ڕێککەوتننامەی جەزائیر): هێنری کیسینجەر و ئەمریکا پشتیوانییان لە شۆڕشی ئەیلوول کرد تەنها بۆ فشار خستنە سەر سەدام، بەڵام کاتێک بەرژەوەندییەکانیان لەگەڵ ئێران و عێراق یەکلایی بووەوە، لە یەک شەودا کوردیان تەنها جێهێشت. کیسینجەر بەناوبانگترین وتەی خۆی وت: "کاری سیخوڕی خێرخوازی نییە."
• لە ٢٠١٧ دا (ڕووداوەکانی ١٦ی ئۆکتۆبەر): سەرەڕای ئەوەی کورد هاوپەیمانی سەرەکی ئەمریکا بوو لە شەڕی داعش، بەڵام لە کاتی پەلاماری حەشدی شەعبی بۆ سەر کەرکوک و ناوچە دابڕاوەکان، ئەمریکا بە پاساوی "پاراستنی دەستووری عێراق" بێدەنگی هەڵبژارد و ڕێگەی دا تانکە ئەبراهامەکانی کە بۆ شەڕی داعش دابوویە سوپای عێراق، دژی کورد بەکاربهێنرێن. ٤. ئەوەی گرنگە. چۆن ئەزموون وەرگرتنمان : لەو تەڵەیە دەرباز بین؟ بۆ ئەوەی مێژووی غەدرەکان دووبارە نەبێتەوە، پێویستە ئەم ڕاستییانە بکرێنە بنەمای کارکردن:
• نەبەستنەوەی چارەنووس بە یەک جەمسەر: وەک چۆن پشت بەستنی تەواو بە بەریتانیا لە ساڵی ١٩٢٠ شکستی هێنا، پشت بەستنی ڕەها بە ئەمریکاش هەمان ئەنجامی دەبێت. پێویستە کورد هاوسەنگی لە نێوان هێزە ئیقلیمی و نێودەوڵەتییەکاندا دروست بکات.بەرژەوەندی نەک سۆز: ڕۆژئاوا لەسەر بنەمای مافی مرۆڤ مامەڵە لەگەڵ کورد ناکات، بەڵکو لەسەر بنەمای کێش و سەنگ مامەڵە دەکات. تا کورد لە ناوخۆدا خاوەن هێزێکی یەکگرتوو و دامەزراوەیی نەبێت، لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکاندا تەنها وەک کارتێکی گوشار" بەکاردێت.
• بەڵگەی مێژوویی وەک چەک: پێویستە دیپلۆماسییەتی کوردی هەمیشە ئەم غەدرە مێژووییانە بەبیر ناوەندە بڕیاربەدەستەکان بهێنێتەوە بۆ ئەوەی لانیکەم گەرەنتی یاسایی و نێودەوڵەتی (نەک تەنها بەڵێنی زارەکی) وەربگرێت. کەواتە:جیاوازیی نێوان بەریتانیا و ئەمریکا لە شێوازی ئەنجامدانی سیاسەتەکەیاندایە، بەڵام لە ئەنجامدا هەردووکیان کوردیان وەک ئامرازێک بینیوە نەک ئامانج. تەنها ڕێگەی دەربازبوون، گۆڕینی پێگەی کوردە لە پاشکۆیەکی سەربازی بۆ کارەکتەرێکی سیاسیی یەکگرتوو.
ليست هناك تعليقات
إرسال تعليق