adv/https://www.facebook.com/MayorcaCity|https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgJT9fbiornOXHkXrGZUVrpdv-Lczq8UDHymSAG1FLaN3n3jZFWnu0it9lpwJHYd0VcIDtwocuKlnssNY-cCZ3HvTh1DeTd7PtbwtHmL9ZiETil6lUcWgNm_7AgC-oX565gM8BVnz-CZQPd-vR0u6WRRSDS2jgBBTJ1nV-3rFE-2XOJeKsNB82lQDVj/w631-h89/327891321_889983905377070_4693388700391347137_n.gif

بیروڕا

5/cate1/بیروڕا

ئابووری

6/cate2/ئابووری

ڕاپۆرت

6/cate3/ڕاپۆرت

چاوپێکەوتن

5/cate4/چاوپێکەوتن

گەلەری

3/cate6/گەلەری

هەمەڕەنگ

5/cate5/هەمەڕەنگ
adv/https://www.facebook.com/QaiwanGroup|https://i.postimg.cc/Nfy5msCp/Kurd-Plate-Qg-12-4.gif

وەرزش

5/cate1/وەرزش

ڤیدیۆ

3/cate6/ڤیدیۆ

نوێترین بڵاوکراوەکان

دەوڵەتی دەست گروپە چەکدارەکان، عێراق


خەدیجە ئەسکەندەر
-
عێراق يه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ى به‌ ئاڕاسته‌ى بۆچون و لايه‌ن و بيركردنه‌وه‌ جياوازه‌كان، هێزى چه‌كدارى جياوازى تێدايه‌ تا ئێستا ژماره‌يه‌كى ورد و دياريكراو له‌سه‌ر ئه‌و هێزه‌ چه‌كدارانه‌ به‌رده‌ست نييه‌، به‌ڵام ژماره‌يان زياتره له‌ 70 هێزن، كه‌ كاريگه‌رييان له‌سه‌ر سه‌قامگيريى و سه‌روه‌ريى و ئارامى عێراق دروستكردووه‌ و بونه‌ته‌ به‌ربه‌ستێكى گه‌وره‌ بۆ هه‌نگاونانى وڵاته‌كه‌ به‌ره‌و ده‌وڵه‌تێكى به‌هێز و جێى متمانه‌، به‌جۆرێكيش رۆچونه‌ته‌ ناو سياسه‌تى وڵاته‌كه‌وه‌ ريشه‌كێشكردنيان له‌ ئه‌سته‌مە.

ئه‌مريكا يه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ى به‌رده‌وام فشاره‌كانى له‌سه‌ر عێراق به‌ ئاڕاسته‌ى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ميليشيا چه‌كداره‌كانه‌، له‌ ڕابردوودا له‌ڕێى ئه‌م گروپانه‌وه‌ سه‌دان هێرش بۆ سه‌ر بنكه‌كانيان له‌ وڵاته‌كه‌ ئه‌نجامدراون، كه‌ بوونه‌ته‌ هۆى تێكدانى سه‌قامگيرى عێراق و مه‌ترسى سه‌رهه‌ڵدانى ناكۆكى و شه‌ڕى قوڵ له‌ناوخۆى وڵاته‌كه‌ و دواتريش پاشه‌كشه‌پێكردنى عێراق له‌ئاستى نێوده‌وڵه‌تيدا.

مارك ساڤايا، نێرده‌ى تايبه‌تى ئه‌مريكا له‌ عێراق، له‌ لێدوانێكیدا له‌باره‌ى گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراقه‌وه‌ له‌ تۆڕى كۆمه‌ڵايه‌تى ئێكس گووتی : ئه‌مڕۆ جيهان عێراق وه‌ك وڵاتێك ده‌بينێت كه‌ رۆلێكی گەورەتر و کاریگەتر لە ناوچەکەدا بگێڕێت، بەمەرجێك پرسی چەك له دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت به تەواوی چارەسەربکات و شکۆی دامودەزگا فەرمییەکان بپارێزێت.

نێرده‌كه‌ى ئه‌مريكا له‌ عێراق پرسى گه‌شه‌سه‌ندنى ئابوورى و هاوبه‌شييه‌ نێوده‌وڵه‌تييه‌كانى كردووه‌ته‌ به‌هانه‌ بۆ ئاگاداركردنه‌وه‌ى عێراق له‌و مه‌ترسيانه‌ى دێنه‌ به‌رده‌مى له‌ ئه‌گه‌رى به‌رده‌وامى چالاكييه‌كانى ئه‌م گروپانه‌ و ده‌ڵێت، هیچ ئابورییەک ناتوانێت گەشە بکات و هیچ هاوبەشییەکی نێودەوڵەتیش ناتوانێت سەرکەوتوو بێت، لە ژینگەیەکدا کە سیاسەت لەگەڵ دەسەڵاتی نافەرمیدا تێکەڵ بووە، عێراق دەرفەتێکی مێژوویی لەبەردەمدایە بۆ هەڵدانەوە ئەم دۆسییەو بەهێزكردنی وێنەی خۆی وەک دەوڵەتێک کە لەسەر سەروەری یاسا بونیاد نراوە نەک دەسەڵاتی چەک.

هۆشداری دراوه‌ته‌ عێراق كه‌ ئێستا وڵاته‌كه‌ له‌به‌رده‌م دوڕيانێكى يه‌كلاكه‌ره‌وه‌، يان به‌ره‌و دامه‌زراوه‌ى سه‌ربه‌خۆ هه‌نگاو ده‌نێت، يان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و سوڕه‌ى كه‌ وه‌ك بارگرانييه‌ك بۆ هه‌موو لايه‌ك ناوى بردووه‌.

پێشتريش وه‌زاره‌تى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌مريكا چه‌ند جارێك عێراقى له‌ مه‌ترسييه‌كانى ئه‌م گروپانه‌ ئاگاداركردوه‌ته‌وه‌ و دڵنيايش ده‌داته‌ عێراق كه‌ تا ئه‌و گروپانه‌ هه‌ڵنه‌وه‌شێته‌وه‌، وڵاته‌كه‌ ئاماده‌نييه‌ هێزه‌كانى به‌ ته‌واوه‌تيى له‌ عێراق بكشێنێته‌وه‌.

داواشى لە حکومەتی عێراق كردوه‌ هەنگاوی یەکلاکەرەوە بۆ هەڵوەشاندنەوە و چەکداماڵینی ئەو گروپانە بنێت و ئەو هه‌ژموونه‌ سیاسی و سەربازییەشیان لێ بسەنێتەوە کە لە چەند ساڵی ڕابردودا بەدەستیان هێناوە.

مێژووى سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌م هێزه‌ چه‌كدارانه‌ى له‌ ده‌ره‌وه‌ى كۆنتڕۆڵى ده‌وڵه‌ت كارده‌كه‌ن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ دواى پرۆسه‌ى ئازادكردنى عێراق له‌ ساڵى 2003 و دواتر كشانه‌وه‌ى به‌شێكى زۆرى هێزه‌كانى ئه‌مريكا له‌ ساڵى 2010 له‌وكاته‌وه‌‌ تا ئێستا گروپى چه‌كداريى جياواز له‌ گۆڕه‌پانى عێراق سه‌ريانهه‌ڵدا، به‌شێكى زۆرى ئه‌م هێزه‌ چه‌كداره‌ شيعانه‌ له‌لايه‌ن وڵاتانى ده‌ره‌وه‌ به‌تايبه‌ت ئێران هاوکاری و پشتيوانيان لێده‌كرێت و جوڵه‌ى بازرگانيان هه‌يه‌، ئه‌م گروپانه‌ به‌شێوه‌ى راسته‌وخۆ و ناڕاسته‌وخۆ پشتيوانى لايه‌نێكى سياسيى وڵاته‌كه‌يان هه‌يه‌ و خاوه‌نى بنكه‌ى فه‌رميى و نافه‌رميى و ته‌نانه‌ت بنكه‌ى شاراوه‌ن.

سه‌ربارى زۆريى ژماره‌ى هێزه‌ چه‌كداره‌كان له‌ عێراق، چه‌ند هێزێكى چه‌كداريى ناسراو هه‌ن كه‌ هه‌ريه‌كێكيان و له‌لايه‌ن سه‌ركرده‌يه‌كى وڵاته‌كه‌وه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرێن، يه‌كێك له‌وانه‌ سوپاى مه‌هدييه‌، كه‌ له‌لايه‌ن موقته‌دا سه‌درى رێبه‌رى ره‌وتى سه‌دره‌وه‌ له‌ ساڵى 2003 و له‌دواى پرۆسه‌ى ئازادكردنى عێراقه‌وه‌ دامه‌زرا، يه‌كێك بوو له‌ هێزه‌ چه‌كداره‌ گه‌وره‌كانى عێراق و له‌ ساڵى 2008 بڕيارى هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى درا و ئێستا له‌ژێر ناوى (سه‌رايا سه‌لام) كارده‌كات ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ چه‌ند گروپێكى ديكه‌ى ديار وه‌ك رێكخراوى به‌در و ئه‌هلى حه‌ق و كه‌تيبه‌كانى حيزبوڵا و عه‌سائيبى ئه‌هلى حه‌ق حه‌شدى عه‌شايه‌رى كه‌ له‌ژێر چه‌ترى حه‌شدى شه‌عبيدا له‌ عێراق وه‌ك گروپى چه‌كدار كار ده‌كه‌ن نزيكه‌ى 240 هه‌زار چه‌كداريان هه‌يه‌.

ئه‌مڕۆ نه‌خشه‌ى چه‌ك له‌ عێراق له‌لايه‌ن سێ هێزه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌برێت ئه‌وانيش، هێزه‌ رێكخراوه‌كانى وه‌ك وه‌زاره‌تى به‌رگرى عێراق و هێزه‌كانى دژه‌تيرۆر و هێزى نيمچه‌ فه‌رميى وه‌ك هێزه‌كانى حه‌شدى شه‌عبى و به‌شێكيشيان هێزى رێكنه‌خراون و له‌ ده‌ره‌وه‌ى حكومه‌ت و ته‌نانه‌ت ريزه‌كانى حه‌شدى شه‌عبيش كار ده‌كه‌ن كه‌ به‌شێكيان راسته‌وخۆ له‌لايه‌ن ئێرانه‌وه‌ پشتيوانى ده‌كرێن و له‌گه‌ڵ گروپه‌ سوننه‌ و عه‌شايه‌ره‌كان.

پسپۆڕانى ئه‌منيى و ستراتيجى عێراق ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ده‌كه‌ن كه‌ هێزه‌ چه‌كداره‌ ناياساييه‌كانى عێراق به‌ چه‌ند جۆرێك كارده‌كه‌ن، به‌شێكيان فه‌رمان له‌ حكومه‌ته‌وه‌ وه‌رده‌گرن، به‌شێكيان وڵاتانى دراوسێ ئاڕاسته‌يان ده‌كات و به‌شه‌كه‌ى ديكه‌يشيان له‌لايه‌ن رێبه‌ره‌ ئاينييه‌كانى وڵاته‌كه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌م هێزانه‌ش فه‌رميى نين تا ئێستا نازانرێت ژماره‌ى چه‌كداره‌كانيان چه‌نده‌ ئه‌وه‌نده‌ نه‌بێت كه‌ ڕوونه‌ ئه‌م هێزانه‌ به‌رده‌وام هه‌ڕه‌شه‌ن بۆسه‌ر ئارامى و سه‌قامگيرى وڵاته‌كه‌.

به‌گوێره‌ى مادده‌ى 9 له‌ ده‌ستورى عێراق به‌هيچ جۆرێك نابێت گروپه‌ چه‌كداره‌كان له‌ ده‌ره‌وه‌ى چوارچێوه‌ى هێزه‌ فه‌رمييه‌كانى وڵاته‌كه‌ رێكبخرێن و دروست بكرێن و كاربكه‌ن، به‌مه‌ش ئه‌م هه‌موو هێزه‌ى هه‌يه‌ پێچه‌وانه‌ى ده‌ستورى وڵاته‌كه‌يه، سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ش ساڵانه‌ ژماره‌ى ئه‌و هێز و گروپانه‌ به‌ ناو و دروشم و ئاڵا و ئه‌جێنجاى جياوازه‌وه‌ دروست ده‌بن، هه‌ربۆيه‌ ئێستا له‌ عێراق هه‌وڵێك هه‌يه‌ به‌ ئاڕاسته‌ى فه‌رميكردنى هێزه‌كانى حه‌شدى شه‌عبى، له‌ژێر ناوى (پرۆژه‌ياساى حه‌شدى شه‌عبى) كه‌ له‌ ئه‌گه‌رى تێپه‌ڕاندن و په‌سه‌ندكردنيدا هێزه‌كانى حه‌شجى شه‌عبى ده‌كاته‌ سوپايه‌ك هاوته‌ريب به‌ سوپاى عێراق‌.

يه‌كێك له‌ ناوه‌ دياره‌كانى له‌ گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراقدا هه‌يه‌ گروپى مقاوه‌مه‌ى ئيسلامييه‌، ئه‌م گروپه‌ چه‌كداره‌ تێكه‌ڵه‌يه‌كن له‌ ميليشياكانى كه‌تيبه‌كانى حيزبوڵا و كه‌تيبه‌كانى سه‌يد شوهه‌دا و جوڵانه‌وه‌ى نوجه‌با و ئه‌نساروڵا ئه‌وفيا، ئه‌م گروپه‌ به‌رده‌وام له‌ گه‌شه‌سه‌ندندايه‌ و ده‌كرێت له‌ داهاتودا گروپى ديكه‌يش بێنه‌ناويه‌وه‌ و فراوانتر بكرێت، ئه‌م گروپه‌ ستراتيجى كاركردنيان له‌ژێر يه‌ك ناودايه‌ تا كاتێك هێرش له‌ دژى هێزه‌كانى ئه‌مريكا ئه‌نجامده‌ده‌ن هيچ گروپێكيان به‌ته‌نها ئه‌نجامدانه‌كه‌ى نه‌گرێتته‌ ئه‌ستۆ.

ساڵى رابردوو له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنى هێرشه‌كانى ئيسرائيل بۆ سه‌ر غه‌زه‌ و پشتيوانى ئه‌مريكا بۆ ئيسرائيل به‌هۆى هێرشى گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراق و به‌تايبه‌ت ئه‌و گروپانه‌ى له‌لايه‌ن ئێرانه‌وه‌ پشتيوانيان لێده‌كرێت، مه‌حه‌مه‌د شياع سودانى، سه‌رۆكوه‌زيرانى عێراق هه‌وڵێكى زۆريدا باڵانس له‌نێوان ئه‌مريكا و هێزه‌ چه‌كداره‌كان رابگرێت و بگاته‌ چاره‌سه‌رێكى مامناوه‌ند بۆ هه‌ردوو لا، له‌ يه‌ك كاتدا به‌ڵێنى به‌ گروپه‌كانى عێراق ده‌دا به‌ كشانه‌وه‌ى ته‌واوه‌تى هێزه‌كانى ئه‌مريكا له‌ عێراق و به‌ڵێنى به‌ ئه‌مريكاش ده‌دا به‌ سزادانى ئه‌و گروپانه‌ى هێرش بۆسه‌ر بنكه‌كانى وڵاته‌كه‌يان ده‌كه‌ن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ كپ بوونه‌وه‌ى دۆخه‌كه‌ش، هێشتا دۆخى چه‌كداره‌كانى عێراق و پرسى كشانه‌وه‌ى هێزه‌كانى ئه‌مريكاش يه‌كلا نه‌بونه‌ته‌وه‌.

گروپه‌ چه‌كداره‌كانى عێراق، ئێستا خاوه‌نى 50 كورسين له‌ په‌رله‌مانى عێراق، له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ى 10/10/2025يش له‌ڕێى چوار ليستى ئاشكرا و 15 ليستى ديكه‌يش له‌ژێر ناوى هاوپه‌يمانێتى جياوازه‌وه‌ به‌شدارى هه‌ڵبژاردنه‌كه‌يان كرد، ئه‌گه‌ر ژماره‌ى كورسييه‌كانى ئه‌م هێزانه‌ بگاته‌ 70 كورسى، ئه‌وا ده‌بنه‌ خاوه‌ن كارتى يه‌ك له‌سه‌ر سێى په‌كخه‌ر و چاره‌نوسى ئه‌نجومه‌نى نوێنه‌ران و حكومه‌تى وڵاته‌كه‌شيان ده‌كه‌وێته‌ ده‌ست.

زيانى گروپه‌ چه‌كداره‌كان بۆ سه‌ر عێراق

ماريا فانتابى، له‌ سه‌نته‌رى گفتوگۆى مرۆيى كه‌ رێكخراوێكه‌ تايبه‌ت به‌ ناكۆكييه‌كان و بنكه‌كه‌ى له‌ سويسرايه‌ له‌باره‌ى عێراقه‌وه‌ ده‌ڵێت، ئه‌گه‌ر ته‌ماشاى عێراق بكه‌ين له‌دواى ساڵى 2003ـوه‌ ده‌بينين كه‌ ئه‌م وڵاته‌ نه‌بوه‌ته‌ ده‌وڵه‌تێكى كاريگه‌ر، نه‌يتوانيوه‌ ببێته‌ خاوه‌نى سه‌رۆكێك بۆ حكومه‌ته‌كه‌ى كه‌ تواناى هه‌بێت كۆنتڕۆڵى ته‌واوى هێزه‌ چه‌كداره‌كانى وڵاته‌كه‌ بكات.

هه‌ر له‌باره‌ى دۆخى عێراقه‌وه‌، رۆژنامه‌ى نيوۆرك تاييمز نوسيويه‌تى: تاكه‌ هۆكارى نه‌كه‌وتنى عێراق سامانى نه‌وته‌كه‌يه‌تى، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌شێكى زۆرى هاوڵاتيانى وڵاته‌كه‌ سوديان له‌و سامانه‌ وه‌رنه‌گرتوه‌ و له‌ خزمه‌تگوزارييه‌ سه‌ره‌تاييه‌كانى ژيانكردنيان بێبه‌شن.

ئه‌و رۆژنامه‌يه‌ ئاماژه‌ى بۆ ئه‌وه‌ كردووه‌ كه‌ عێراق به‌شێوه‌يه‌كى خێرا هه‌نگاو ده‌نێت بۆ له‌ده‌ستدانى سه‌نگى خۆى له‌ ناوچه‌كه‌ و جيهانيشدا، چونكه‌ ئه‌و وڵاته‌ كه‌وتوه‌ته‌ ژێر كۆنتڕۆڵى هێزه‌ ميليشيا شيعه‌كان و ئه‌وانيش ئه‌جێنداى ئێران له‌ وڵاته‌كه‌ جێبه‌جێ ده‌كه‌ن و خاكى وڵاته‌كه‌ بۆ مه‌راميى خۆيان به‌كارده‌هێننن.

ئه‌و زيانانه‌ى به‌هۆى گروپه‌ چه‌كداره‌كانه‌وه‌ له‌ عێراق ده‌كه‌وێته‌وه‌ ديارترينيان له‌ناوچوونى ژێرخانى ئابورى و ده‌ستگرتنى ئه‌م گروپه‌ چه‌كدارانه‌يه‌ به‌سه‌ر جومگه‌ گرنگه‌كانى وڵاته‌كه‌دا له‌پاڵ ئه‌مه‌شدا مه‌ترسييه‌كى ديكه‌ له‌ناوچونى ناوچه‌ مێژووييه‌كانه‌، چونكه‌ له‌ رابردوودا ئه‌م گروپانه‌ به‌هۆى هێرشه‌ چڕه‌كانيانه‌وه‌ زيانێكى زۆريان به شوێنه‌واره‌ مێژوييه‌كان گه‌ياندوه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ زيانه‌ گيانييه‌كان كه‌ به‌هۆى هێرشه‌كانيانه‌وه‌ به‌ر هاوڵاتييان ده‌كه‌وێت و هێرشى ئه‌م گروپانه‌ هه‌زاران كوژراوى له‌ هاوڵاتييانى مه‌ده‌نى و هێزه‌كانى حكومه‌ت لێكه‌وتوه‌ته‌وه.

ئاڵنگارييه‌كى ديكه‌ كه‌ به‌هۆى هێزه‌ بێشوماره‌كانى ئه‌م هێزانه‌وه‌ به‌ر عێراق ده‌كه‌ون نه‌مانى ئاراميى سياسى و ئه‌منييه‌، به‌هۆى ئه‌م گروپانه‌وه‌ عێراق سه‌روه‌رى خۆى له‌ده‌ستداوه‌ و ئه‌مه‌ش سه‌ريكێشاوه‌ بۆ به‌رزبونه‌وه‌ى توندوتيژييه‌كان له‌و وڵاته‌ و قۆستنه‌وه‌ى دۆخى ئه‌منيش له‌ عێراق له‌لايه‌ن گروپه‌ چه‌كداره‌كانه‌وه‌ زياتر هه‌وڵه‌كانى بۆ هێنانه‌دى سه‌قامگيريى خاو كردووه‌ته‌وه‌.

هه‌ر له‌ڕێى ئه‌م گروپانه‌وه‌، مافه‌كانى مرۆڤ له‌ عێراق به‌شێوه‌يه‌كى ئاشكرا پێشێل ده‌كرێن، ئه‌ويش له‌ڕێى شكاندنى مافه‌كانى مرۆڤ و ئه‌شكه‌نجه‌دان و كوشتنى هاوڵاتييان‌، هێرشه‌كانيشيان له‌ ناوچه‌ جياوازه‌كان سه‌ريان كێشاوه‌ بۆ پيسبوونى ژينگه‌ ته‌قاندنه‌وه‌ و شكاندنى هێڵه‌كانى گه‌ياندنى نه‌وت.

چاره‌نوسى عێراق له‌به‌رده‌م گروپه‌ چه‌كداره‌كان و ئێران و ئه‌مريكادا

له‌ 7ـى ئۆكتۆبه‌رى ساڵى 2023ـوه‌، ناكۆكييه‌كان له‌ رۆژهه‌ڵاڕتى ناوه‌ڕاست فۆرمێكى ديكه‌ و جياوازيان وه‌رگرت، ئاگرى ئه‌و پريشكه‌ى له‌ غه‌زه‌وه‌ سه‌ريهه‌ڵدا به‌يروت ويه‌مه‌ن و ئێرانيشى گرته‌وه‌، له‌ وێنه‌ گه‌وره‌كه‌دا عێراق به‌ تاكه‌ رزگاربوى ئه‌م گرژيانه‌ ده‌ركه‌وت، به‌ڵام پێده‌چێت عێراق له‌ كۆتاييدا به‌هۆى گروپه‌ چه‌كداره‌كانى نزيك له‌ ئێرانه‌وه‌ ڕووبەڕووی مه‌ترسى گه‌وره‌ ببێته‌وه‌.

له‌ رابردودا ئيسرائيل به‌چڕى هێرشى بۆسه‌ر حه‌ماس و حيزبوڵا و حوسييه‌كان ئه‌نجامدا، پێده‌چێت هه‌نگاوى داهاتوى گروپه‌چه‌كداره‌كانى عێراق بێت چونكه‌، ئه‌و گروپانه‌ به‌شێكن له‌و‌ زنجيره‌ى گروپه‌ چه‌كداره‌ى نزيكن له‌ ئێران و پشتيوانى ده‌كه‌ن.

له‌نێوه‌ندى ئه‌م مه‌ترسييانه‌دا، حكومه‌تى عێراق هه‌وڵده‌دات سياسه‌تێكى هاوسه‌نگ په‌يڕه‌و بكات، له‌لايه‌كه‌وه‌ ده‌رگاى گفتوگۆ و لێك تێگه‌يشتنى به‌ڕووى ئه‌مريكادا كردووه‌ته‌وه‌ و له‌لايه‌كى ديكه‌يشه‌وه‌ به‌رده‌وام هه‌وڵده‌دات بۆ ئارامكردنه‌وه‌ى گروپه‌ چه‌كداره‌كان، له‌لايه‌كى ديكه‌يشه‌وه‌ باڵى شيعه‌ ده‌يه‌وێت له‌ يه‌ك كاتدا په‌يوه‌ندييه‌كانى له‌گه‌ڵ ئێران تێكنه‌چێت و له‌گه‌ڵ ئه‌مريكاش توشى ڕوبەڕوبوونەوە نه‌بێت.

ئێستا دۆخى عێراق له‌به‌رده‌م دوڕيانێكى مه‌ترسيداردايه‌، يه‌كێكيان هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ ياخود چاره‌سه‌ركردنى گروپه‌ چه‌كداره‌كانه‌ كه‌ ئه‌وه‌ كارێكى ئاسان نييه‌ و ده‌بێته‌ هۆى دروستبونى گرژى و ئاڵۆزى و ناكۆكيى له‌ ناوخۆى وڵاته‌كه‌، ئه‌ويتر پشتگوێخستنى هۆشداره‌ييه‌كانى ئه‌مريكا و وڵاتانى رۆژئاوا و له‌ده‌ستدانى پشتيوانييه‌ نێوده‌وڵه‌تييه‌كانيه‌تى، كه‌ ئه‌وه‌ش له‌ داهاتوودا مه‌ترسيى گه‌وره‌ى سياسى و ئه‌منيى و ئابوورى لێده‌كه‌وێته‌وه‌.

گەمەى ئەمریکا بە تەنگەی هورمزەوە


عارف قوربانی

لە دەستپێکى هەڵگیرساندنى جەنگی ئەمریکا-ئیسرائیل لەگەڵ ئێران، تێگەیشتنێکى هەڵە لاى سەرکردەکانى ئێران و زۆرێک لە چاودێرانى سیاسى و ناوەندەکانى لێکۆڵێنەوەى جیهانى و هەرێمایەتى دروست بوو، بەوەى تەنگەی هورمز بە ئەندازەى چەکى ئەتۆم، چەکێکى بەهێزە بەدەستى ئێرانەوە، بەڵام هەڵە تێگەیشتبوون، چونکە هورمز چەکى دەستى ئەمریکایە نەک ئێران.

کارێکى سەخت بوو ئەمریکا بەبێ هۆکارێکى لۆژیکى، بتوانێت تەنگەی هورمز دابخات. چەند شەڕیش درێژەى بکێشایا نەدەبووە پاساو بۆ ئەوەى ئەمریکا بتوانێت تەنگەی هورمز وەک چەکێکى هەمەلایەنە بەکاربهێنێت، بەڵام کاتێک ئێران تەنگەکەی راستەوخۆ خستە ناو هاوکێشەى جەنگەکەوە، خزمەتێکى زۆرى بە ئامانجەکانى ئەمریکا کرد. ئەمریکا ئەوەى دەویست کە ئێران کردى.

هەر ئەوکات لە وتارێکدا ئاماژەم بەوەکرد هونەرێکى گرنگە بتوانیت وا لە دووژمنەکەت بکەیت رەفتار و کاردانەوەکانى لە بەرژەوەندىی تۆدا بن. ئەمریکا و ئیسرائیل ئەو هونەرەیان بەرامبەر بە ئێران بەکارهێنا، وایان لە ئێران کرد رەفتارەکانى بەدڵى دووژمنەکانى بێت. ئەگەر ئێران راستەوخۆ هەڕەشەى داخستنى تەنگەی هورمزى نەکردایە و لێبگەڕایا وەک رێڕەوێکى ئاوى نێودەوڵەتى هاتن و چوونى کەشتىی بازرگانى بەردەوام بووایە، رەنگە لێکەوتەکانى شەڕەکە و هاوکێشە نێودەوڵەتیەکان وەک ئێستا نەبوایان، کە ئێران زەرەرمەندى یەکەمە تیایدا.

کورد دەڵێت بە تیرێک چەند نیشانێکى شکاند، ئەمریکا لە جەنگى لەگەڵ ئێران، بەتایبەتى بەهۆى داخستنى تەنگەی هورمزەوە زیاتر لە چەند نیشانێکى پێکاوە. ئەمریکا پێش نەیارەکانى، ماوەیەک بوو بەدواى رێگایەکدا دەگەڕا سزاى دۆستە ئەورووپییەکانى بدات. لەدواى جەنگى رووسیا و ئۆکراینا، بەتایبەتى دواى هاتنەوەى ترەمپ بۆ دەسەڵات، بەهۆى ئەو سزا ئابوورییانەى خستنیە سەر هەناردەى نەوت و غازى رووسیا، قەیرانێکى گەورەى ئابوورى بەسەر وڵاتانى ئەورووپادا هێناوە. هەر بەوەشەوە نەوەستا، بەهۆى سەپاندنى سیاسەتى باجە گومرگیەکانى، ئەورووپاى تووشى کێشەیەکى دیکەش کردەوە.

لە دەستپێکى جەنگەکەشدا داواى لە هاوپەیمانە ئەورووپییەکانى کرد شانبەشانى ئەمریکا و ئیسرائیل بەشداریى جەنگەکە بکەن. بە هۆکارى جیاجیا هەموویان داواکەى ئەمریکایان رەتکردەوە. ئەویش بە لەخشتەبردنى ئێران بە داخستنى تەنگەی هورمز، دەستى خستە بیناقاقاى ئەورووپا، ئەگەر بۆ ماوەیەکى درێژتر داخستنى هورمز بەردەوام بێت، ئابووریی ئەورووپا دادەڕوخێت. ئەمریکا ئەمەى دەویست.

باشە ئەگەر ئەمریکا بەرامبەر بە هاوپەیمانەکانى بەو جۆرە سیاسەتى کردبێت، دەبێت بۆ نەیار و رکابەرێکى وەک چین، چى داوێکى چنیبێت؟ چین رۆژانە پێویستى بەوە بوو لە بازاڕەکاندا 10 ملیۆن بەرمیل نەوت بکڕێت. بەشێکى ئەم نەوتەى بە نرخى هەرزان و زۆر خوارتر لە نرخى بازاڕە جیهانییەکان لە ئێران دەکڕی. هەروەها نزیکەى شەش ملیۆن بەرمیل نەوتى لە وڵاتانى کەنداو دەکڕی. ئێستا بەهۆى داخستنى تەنگەی هورمزەوە، دەستى بە نەوتى ئێران و کەنداو ناگات. ناچارە لە یەدەگە کۆگەکراوەکەى بەکاربەرێت و لە بازاڕیش بە نرخى زۆر زیاتر پێویستییەکانى پڕکاتەوە. بەمەش زیانێکى زۆر گەورە بە ئابوورى چین گەیشتووە. بەردەوامیدان بەداخستنى هورمز، بەواتاى بەردەوامیدان بە زیانگەیاندن بە چین. ئەمریکا ئەمەى دەوێت.

بەهۆى ئەو گەمارۆ ئاوییانەش کە ئەمریکا خستویەتییە سەر ئێران، چى بە رێگریکردن لە هەناردە و هاوردەکردنى پێداویستییە سەرەکییەکانى وڵاتەکەى، ئێران رووبەڕووى قەیرانێکى گەورە دەکاتەوە. تا زیاتریش ئەو گەمارۆیانە بەردەوام بن، زیاتر ئێران بەچۆکدا دەهێنن.

بێجگە لەو دەستکەوتانە، ئەمریکا سوودێکى زۆر زیاترى لە داخستنى تەنگەی هورمز بینیوە، ئەویش بەهۆى بەرزبوونەوەى نرخى نەوتەوە. ئەمریکا رۆژانە زیاتر لە 10 ملیۆن بەرمیل نەوت دەفرۆشێت، دەستیگرتووە بەسەر نەوتى ڤەنزوێلاشدا، بەمەش پارە و داهاتێکى زۆر زیاترى دەست دەکەوێت لە خەرجییەکانى جەنگ، کە دوور نییە دواتر هەموو خەرجییەکانى جەنگەکەش لە وڵاتانى کەنداو وەربگرێتەوە.

ئێستا لە دەرەوەى ئامانج و بەرژەوەندى و دەستکەوتەکانى ئەمریکاوە، جۆرێک لە بەرژەوەندىی بنەماڵەى ترەمپیشى هاتووەتەسەر، وەک میدیاکانى ئەمریکا باسى دەکەن، بەهۆى بەرزبوونەوە و نزمبوونەوەى نرخى نەوتەوە کە بەشێکى زۆرى لە تویت و لێدوانەکانى ترەمپەوە سەرچاوە دەگرێت، بارۆنى کوڕى ترەمپ خەریکى کڕین و فرۆشتنى نەوتە. وەک دەگوترێت بە نرخى نزم دەیکڕێت و دواى لێدوانێکى باوکى کە نرخ بەرز دەکاتەوە دەیفرۆشێت. مەزەندە دەکرێت قازانجى ماڵباتیش لە هەر یاریکردنێکدا بە نرخ بە سەتان ملیۆن دۆلار بێت. ترەمپیش نەیشاردووەتەوە و نکوڵى لێناکات بەدواى بەرژەوەندى و سەرمایەى زیاترەوەیە وەک سەرۆکێکى بزنسمان.

بۆیە ئەگەر چاودێریتان کردبێت هەندێ لێدوان و قسەى ترەمپ بەڕوونى ئەوەى لێدەبیندرێت دژى کردنەوەى تەنگەی هورمزە، جارێک بە پاساوى ئەوەى ئەگەر هورمز بشکرێتەوە ئەوە بەهۆى ئەو لوغمانەى ئێران چاندوونى ناتواندرێت وەک رێڕەوى بازرگانى بەکارببرێت، جارێکى دیکە دەڵێت ئێران دەیەوێ هورمز بکرێتەوە و ئێمە رێگە نادەین، چونکە ئێران رۆژانە 500 ملیۆن دۆلارى دەست دەکەوێت لە کرانەوەى تەنگەکە. تەنانەت هەڕەشە لەو کەشتییانەش دەکات کە دەکرێنە ئامانج ئەگەر بە هەر سەودایەک ئێران رێگەى تێپەڕبوونیان بدات.

لەلایەکى دیکەشەوە لە لێکەوتەى داخستنى تەنگەی هورمز، دوو هاوپەیمانەکەى ئێران، چین و رووسیاى خستووەتە دەرەوەى شەڕەکە، رووسیا سوودمەندێکى گەورەى داخستنى هورمزە و پێدەچێت لەگەڵ ئەمریکا لەوەدا هاوڕا بوون، کە بەهۆیەوە ئەمریکا چاوپۆشى لە هەناردەى نەوت و غازى رووسى دەکات بۆ بازاڕەکانى جیهان و بەهۆیەوە رووسیا رۆژانە سەتان ملیۆن دۆلارى دەست دەکەوێت. چینیش بەهۆى ئەو زیانە ئابوورییانەى پێى گەیشتووە، بەتایبەتى لە بە ئامانجگرتنى وڵاتانى کەنداو لەلایەن ئێرانەوە کە سەرچاوەى سەرەکىی دابینکردنى نەوتى چین و بازاڕێکى گەورەى ساخکردنەوەى کاڵاى چینى بوون. بەوەش چین کەوتە نێوان دوو بژاردەوە کە نەتوانێت لایەنگیرى راستەوخۆى ئێران بکات.

هەروەها وڵاتانى ئەورووپا وەک زەرەرمەندێکى گەورەى ئەم جەنگەش کەوتوونەتە دۆخێکەوە کە دەبێت دواجار بەناچارى ئەگەر راستەوخۆش نەچنە پاڵ ئەمریکا و ئیسرائیل، دەبێت سەنگەر لە ئێران بگرن بەهۆى ئەوەى سەرچاوەکانى دەستخستنى وزەى داخستوون کە وڵاتانى کەنداو بوون. لەلایەکى دیکەشەوە دەبێت رووى کەشتیەکانیان وەرگێڕن رووە و ئەمریکا نەوت و غاز لە ئەمریکا بکڕن.

جیاواز لە هەموو ئەو دەستکەوتانەى ئەمریکا بەدەستى هێناوە لە بوارى ئابووریدا، لە رووی هەڵوێستى سیاسیشەوە جیهانى خستووەتە دۆخێکەوە کە ئەگەر پشتیوانیى ئەمریکا و ئیسرائیلیش نەکەن، نابن بە پشتیوانى ئێران. هەموو ئەوەش بەهۆى ئەو چەکەوەیە (تەنگەی هورمز) کە هەندێک بە هەڵە خوێندنەوەیان بۆ کرد و بە چەکى ئەتۆمى دەستى ئێران دەیانشوبهاند، بەڵام دەرکەوت چەکى بەهێزى دەستى ئەمریکایە.

ئەمە بەشێکى دەستکەوتەکانى ئەمریکایە لە تەنگەی هورمز.

لە دیکۆرکەوتنی دیکۆرەکان

 


مەریوان وریا قانع 
-
ئەوەی لە دۆخی سیاسیی ئەمرۆکەی هەرێم ڕابمێنێت داڕمانێکی سیاسیی گەورە و هەمەلایەن و نەمانی لانی هەرەکەمی هەر جۆرە کۆگیرییەک دەبینێت، کە سەرجەمی سیستمە سیاسییەکەی، بە هەموو نووقسانیی و ناشیرینییەکانییەوە، ئیفلیج کردوە. ئەو دیکۆرە سیاسییەی کە ساڵانێکی درێژە دروستکراوە، لە پەرلەمانی کوردستانەوە بیگرە بۆ حکومەتی هەرێم، لەوەخراون تەنانەت وەک دیکۆریش ئامادەبن. زمانی قسەکردنی سیاسییش بۆ جاری هەزارەهەم بووەتەوە بەو زمانی جەنگە رەمزییەی، کە چەند هەنگاوێکی کەم لە جەنگی راستەقینەوە، دوورە.

لە راستیدا سەرجەمی کایە سیاسییەکەش لەوەکەوتوە کایەیەکی سیاسیی بێت و وەک شوێنی کۆبوونەوەی کۆمەڵک پێگەی سیاسیی جیاواز بەیەکەوە، کاربکات. خودی سیاسەت خۆیشی کورتبۆتەوە بۆ ئەو بڕیارانەی پابەستە بە دۆخی دەرونیی و کەلەرەقیی و توانای سنوورداری تێگەیشتنی چەند کەسێکی کەمی ناو هەرێمەکەوە. بەهیچ مانایەک سیاسەت لە هەرێمدا چالاکی رێکخستن و ئاراستەکردن و بەدەمەوەچوونی ژیانی گشتیی کۆمەڵگاکە نییە، بەڵکو تەعبیرە لە دۆخی دەرونی و بەرجەستەکەری توانای سنوورداری بیرکردنەوە و تێگەیشتنی چەند کەسێکی کەمی ناو هەرێمەکە. کەسانێک لە رێگای هێز و سەرمایەوە سەرجەمی بڕیارە گەورە و ستراتیژییەکانی هەرێمیان، قۆرخکردوە.

بەم مانایە ئەوەی لە هەرێمدا روودەدات سێ مەسەلەی سەرەکییە: سەرەتا لە دیکۆرخستنی خودی دیکۆرەکان، ئینجا لەسیاسەتخستنی خودی سیاسەت خۆی، دواتریش شوێنگرتنەوەی ئەو دووانەش بە دۆخی دەرونیی و توانای سنوورداری تێگەیشتنی چەند بکەرێکی سیاسیی کەم لە هەرێمەکەدا. ئەم دۆخەش چەندان دەرەنجامی خراپ و ترسناکی لێدەکەوێتەوە، هەرە سادەکانیان تووڕدانی کۆی چەمکەکانی گەل و نەتەوە و نیشتیمان و کۆمەڵگا و سەرجەمی فۆرمەکانی پێکەوەبوونی دەستەجەمعیی دەرەوەی خێزان و بنەماڵە و خێڵە، بۆناو تەنەکەی خۆڵی سیاسەت و دۆخی دەرونیی وێرانی، ئەو بکەرانە.

لە ئێستادا پەیوەندیی پارتی و یەکێتی وەک دوو هێزی حوکمڕانیی هەرێمەکە لە دۆخێکدایە، پێناچێت هیچ بنەمایەکی بۆ خواست و ویست و کاری پێکەوەیی تێدامابێتەوە

لەو ئەدبیاتە گەورەیەدا لە ساڵانی هەشتای سەدەی بیستمەوە لەسەر مەسەلەی نەتەوە و ناسیۆنالیزم نووسراوە، دوو قوتابخانەی سەرەکیی لەیەکتری جیاکراونەتەوە. یەکەمیان ئەو قوتابخانەیەیە کە پێ لەسەر رەگەزە «بابەتی»یەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە دادەگرێت.هەرچی دووهەمیانە پێ لەسەر رەگەزە «خودیی»یەکانی دروستبوونی نەتەوە دادەگرێت و ئەم رەگەزە خودییانەی بەلاوە گرنگترە.

یەکەمیان پێ لەسەر بوونی مێژو و ئابوریی و زمان و کولتور و سەرزەمین و ئەتنیەتی هاوبەش دادەگرێت. لێرەدا نەتەوە هەیە و دروستدەبێت چونکە خەڵک ئەم پێدراوە هاوبەشانەیان بەیەکەوە هەیە.

دووهەمیان پێ لەسەر بوونی ئیرادە و خواستی سیاسیی هاوبەش و ویستی بەیەکەوەژیان و نیازی ئینتیماکردن بۆ ئەوەی وەک نەتەوە دەبینرێت و نمایشدەکرێت، دادەگرێت. ئەم پێداگرتنە لەسەر خواست و ویستیی بوون بە نەتەوە پێیوایە مەرجنییە بوونی یەک زمانی هاوبەش و یەک کولتور و یەک سەرزەمین، کەسەکان بەیەکەوە کۆبکاتەوە و بیانکات بە ئەندامی یەک نەتەوە، یان یەک گەلیان لێدروستبکات، بەڵکو ئەوە خواست و ویستی بەیەکەوەژیانی هاوبەشە، یەک نەتەوە و یەک گەل دروستدەکەن و یەک ئینتیما گەشەپێئەدەن و وادەکەن خەڵک سەر بە یەک کۆمەڵەی سیاسیی بن.

لە قوتابخانەی یەکەمیاندا نەتەوە پێدراوە مادیی و بابەتییەکان دروستیدەکات، لە دووهەمیاندا هەست و نەست و ویست و بڕیاری هاوبەش و هۆشیارانە. کەلەپوری مارکسیزم سەر بە قوتابخانەی یەکەمیانە، کەلەپوری فەیلەسوف و زانای زمان، ئێرنست ڕێنان، نوێنەری قوتابخانەی دووهەمیانە.

لەسەر زەمینی واقیعیش زۆرجار نەتەوە تێکەڵێکە لە هەردوو رەگەزەکە، هەم رەگەزە بابەتییەکان و هەم رەگەزە خودییەکان بەیەکەوە نەتەوە و نیشتیمان و گەل دروستدەکەن. بەم مانایە نەتەوە زۆربەی جار هەم سەرزەمین و مێژو و ئەتنیەتی هاوبەش دروستیدەکات، هەم ئەو ویست و خواستە سیاسییەش کە خەڵک بەیەکەوە کۆدەکاتەوە و وادەکات بخوازن بەیەکەوە یەکە هاوبەشەکانی وەک نەتەوە و نیشتیمان دروستبکەن.

لە ئێستادا پەیوەندیی پارتی و یەکێتی وەک دوو هێزی حوکمڕانیی هەرێمەکە لە دۆخێکدایە، پێناچێت هیچ بنەمایەکی بۆ خواست و ویست و کاری پێکەوەیی تێدامابێتەوە. کێشە و گرفتەکانی هەڵبژاردنی سەرۆکایەتی عێراق، دەستنیشانکردنی پارێزگاری کەرکوک، چالاکنەکردنەوەی پەرلەمان و دروستنەکردنی حکومەتی هەرێم دوای تێپەڕینی زیاد لە ساڵ و نیوێک بەسەر هەڵبژاردندا، ئینجا ئەو جەنگە میدیایە پڕ لە ناشرینیی و پۆخڵەواتیی ئەخلاقیی و سیاسیی. لەپێش هەمووانیشەوە چۆنیەتی مامەڵەکردنی شەهیدبوونی کچە پێشمەرگەی رۆژهەڵاتیی, غەزال مولان و زۆرشتی تر، دۆخێکی سیاسیی دروستکردوە تیایدا شوێنی هیچ «ئێمە»یەکی پێکەوەیی تیانەماوەتەوە. لە «ئێمە»یەکی سیاسییەوە بیگرە بۆ «ئێمە»یەکی فەرهەنگیی و لەوانیشەوە بۆ «ئێمە»یەکی ئەخلاقیی. لەم دۆخە سیاسییەدا نە خاک، نە نیشتیمان، نە گەل، نە بەرژەوەندی گشتیی هاوبەش، نە کولتور، نە خواست و ویست و نیازیی پێکەوەبوونی هاوبەش نەهێڵدراوەتەوە. ئەوەی مێژووی پر لە تراژیدیای ئێمە بە درێژایی دەیەها ساڵ بەرهەمی هێناوە لەبەردەمی خواست و ویست و دۆخی دەورنیی و، لەپاڵ رق و بوغز و کەلەرەقی چەند بکەرێکی سیاسیی و، لەبەردەم دەستەبەرکردنی قازانجی بەرتەسکی نوخبەیەکی تەواو بچووک و سنوورداردا، بەچۆکدا هێنراوە.

لە هەرێمدا، پەیوەندیی نێوان هۆکارە بابەتیی و هۆکارە خودییەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان، بە تەواوی تێکدراوە

«ئێمە»ی نەتەوەیی و نیشتیمانیی، «ئێمە»ەیەکە، وەک ووتم، هەستی ئەوەی هەیە کۆمەڵێک رەگەزی هاوبەش بەیەکەوە گرێیداوە و کردویەتی بەو «ئێمە» پێکەوەییە. لە ناویاندا زمان، کولتور، ئەفسانە، برین، تراوما، غەدر، بێمافکردن، خواست و ویستی هاوبەش، هتد... وەکچۆن رابردوویەک بەیەکەوە گرێیان ئەدات، ئاواش ئایندەیەکی هاوبەش بەیەکەوە کۆیاندەکات. بەشە جیاوازەکانی میلەتێک لە رێگای چیرۆک و بەسەرهات و گێرانەوەی هاوبەشەوە دەبن بە یەک و دەتوانن بەیەکەوە چوارچێوەیەکی نیشتیمانی دروستبکەن.

ئەوەی پارتی و یەکێتی بەیەکەوە نیانە، ئەوەی غائیبە هەوڵدانە بۆ دروستکردنی ئەم چوارچێوە هاوبەشە. لەمەشدا ئەوەی بەشی شێری لە بەرپرسیارێتی بەردەکەوێت پارتییە. ئەم هێزە جگە لە برابچووکی سیاسیی هەموو هێزە کوردییەکانی تر، هیچ فۆرمێکی تری کاری سیاسیی پێکەوەیی لەگەڵ کورد خۆیدا، قبووڵنییە.

بە کورتییەکەی، لە هەرێمدا، پەیوەندیی نێوان هۆکارە بابەتیی و هۆکارە خودییەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان، بە تەواوی تێکدراوە و بەدۆخێک گەیشتوە تیایدا هیچ «ئێمە»یەکی سیاسیی دەستەجەمعیی نەک تەنها دروستنەکرێت، بەڵکو بوونیشیان نەمێنێت. ئەوەی لە دونیای ناشیرینی ئێمەدا روودەدا ئەم راستییە تاڵەیە: هۆکارە خودییەکانی دروستبوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان نەک بوونیان نییە و لە ئارادانین، بەڵکو ئەوەی هەیە و کاردەکات تەنانەت هۆکارە بابەتییەکانی بوونی گەل و نەتەوە و نیشتیمان وێران دەکات. هێزە سیاسییە باڵادەستەکانی هەرێم نەک خۆیان نەتەوە و گەل و نیشتیمان دروستناکەن، بەڵکو ئەو بنەما بابەتیانەش لەکاردەخەن، کە دەتوانن گەل و نەتەوە و نیشتیمانیان دروستبکەن.

داهات و خەرجیی عێراق لە دوو مانگدا: زیاتر لە دوو تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە


لە دوو مانگی یەکەمی ئەم ساڵدا، خەرجیی عێراق زیاتر لە 17 تریلیۆن دینار بووە و 2.1 تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە، بەراورد بە هەمان ماوەی ساڵی 2025، داهاتی نەوت کەمیکردووە و داهاتی نانەوتی زیادی کردووە.

ئەو ژمارانە بەگوێرەی راپۆرتی وەزارەتی دارایی فیدراڵە بۆ داهات و خەرجیی عێراق لە دوو مانگی سەرەتای ئەم ساڵدا.

خەرجی 17 تریلیۆن دیناری تێپەڕاندووە. بەگوێرەی راپۆرتەکە تاوەکو مانگی شوباتی ئەمساڵ خەرجیی عێراق 17.8 تریلیۆن دینار بووە، کە 16.9 تریلیۆن دیناری خەرجیی رەوان بووە کە بودجەی بەکارخستن زۆرینەی پێکدەهێنێت بە پارەی مووچەشەوە، کە بەتێکڕا 94.9%ی هەموو خەرجییەکان پێکدەهێنن.

14.4 تریلیۆن دیناری خەرجیی عێراق لەو ماوەیەدا بۆ مووچە بووە، کە 80.8%ی تێکڕاى خەرجییەکان بووە.

خەرجیی وەبەرهێنان لەو دوو مانگەی سەرەتای ئەمساڵ 876.9 ملیار دینار بووە کە تەنیا 5.1%ی تێکڕای خەرجییەکان بووە.

لە راپۆرتەکەدا خەرجیی هەرێمی کوردستان بە دوو تریلیۆن و 60 ملیار دینار هەژمار کراوە و زۆرینەی بۆ مووچە بووە.

بەراورد بە خەرجیی عێراق لە دوو مانگی سەرەتای ساڵی 2025، خەرجییەکانی عێراق ئەمساڵ 112.1 ملیار دیناری کەمیکردووە.

داهاتی نەوت کەم بووە و نانەوتی زیاد بووە، لە دوو مانگی سەرەتای ئەمساڵ داهاتی عێراق بە نەوتی و نانەوتییەوە 15.7 تریلیۆن دینار بووە کە بەراورد بە خەرجییەکان، لەم ماوەیەدا زیاتر لە 2.1 تریلیۆن دینار کورتهێنانی هەبووە.

داهاتی نەوتی لەو ماوەیەدا 13.1 تریلیۆن دینار بووە کە 83.4%ی تەواوی داهاتەکانی پێکهێناوە، داهاتی نانەوتیش 6.6%ی داهاتەکان پێکدەهێنێت.

وەزارەتی دارایی فیدراڵ 120 ملیار دیناری وەک داهاتی نانەوتیی رادەستکراوی هەرێمی کوردستان لەنێو داهاتەکانى ئەو دوو مانگەدا هەژمار کردووە.

بەراورد بە دوو مانگی یەکەمی ساڵی 2025، داهاتی عێراق 1.7 تریلیۆن دینار کەمیکردووە، داهاتی نەوت بە بڕی 2.4 تریلیۆن دیناری کەمیکردووە، بەڵام داهاتی نانەوتی زیاتر لە یەک تریلیۆن دینار زیادی کردووە.

دادگەیەکی چین؛ نابێت ژیریی دەستکرد جێگەی کارمەند بگرێتەوە



لە کاتێکدا لە وڵاتانی رۆژئاوا خەڵکێکی زۆر لە دڵەڕاوکێدان و دەترسن بەهۆی پێشکەوتنی ژیریی دەستکردەوە کارەکانیان لەدەستبدەن، لە چین کارمەندێک توانی لە دادگە لە دژی کۆمپانیاکەی سەربکەوێت، دوای ئەوەی دەیانویست بەهۆی تەکنەلۆجیاوە دەریبکەن.

رووداوەکە چۆن بوو؟

کارمەندێک بە ناوی ژۆو لە ساڵی 2022ـەوە لە کۆمپانیایەکی تەکنەلۆجی کاری دەکرد. لە ساڵی 2025، خاوەنکارەکەی ویستی ژیریی دەستکرد بخاتە شوێنەکەی. بۆیە بە ژۆو-ی گوت، یان دەبێت رازی بیت بەوەی پۆستەکەت نزم بکەینەوە و 40٪ی مووچەکەشت ببڕین، یانیش دەبێت بڕۆیت.

ژۆو بەمە رازی نەبوو، بۆیە کۆمپانیاکە دەریكرد و 45 هەزار دۆلاری وەک قەرەبوو پێدا. بەڵام ژۆو قەرەبووەکەی رەتکردەوە و لە دادگە سکاڵای لەسەر کۆمپانیاکە تۆمارکرد.

بڕیاری دادگە چی بوو؟

دوای چەندین دانیشتن، دواجار دادگەی ناوەندیی شاری هانگژۆو لە بەرژەوەندیی ژۆو بڕیاری دا و رایگەیاند، دەرکردنەکەی نایاسایی بووە.

دادگەکە بەڕوونی گوتی: "هێنانی ژیریی دەستکرد بۆ نێو کۆمپانیاکەت، بیانوویەکی یاسایی نییە بۆ ئەوەی گرێبەستی کارمەندەکانت هەڵبوەشێنیتەوە و دەریانبکەیت. تەنیا لە کاتێکدا دەتوانیت کارمەند دەربکەیت کە کۆمپانیاکەت رووبەڕووی قەیرانی گەورەی دارایی یان مایەپووچبوون بووبێتەوە."

شارەزایان چی دەڵێن؟

وانگ شویان، پارێزەر لە کۆمپانیایەکی یاسایی لە چین بە ئاژانسی شینهوای راگەیاندووە: "راستە پێشکەوتنی تەکنەلۆجیا شتێکە ناتوانرێت رابگیرێت و بەرەو دواوە ناگەڕێتەوە، بەڵام ئەمە بەو واتایە نایەت کە دەتوانێت لە دەرەوەی یاسا کار بکات."

هەرچەندە لە سیستمی یاسایی چیندا بڕیاری یەک دادگە راستەوخۆ نابێتە یاسای گشتی، بەڵام شارەزایان پێیانوایە ئەمە سەرکەوتنێکی گەورەیە؛ چونکە نیشانەیە بۆ ئەوەی حکومەتی چین خۆی ئامادە دەکات بۆ ئەوەی یاسای تووند دەربکات بۆ پاراستنی کارمەندان لەو مەترسییانەی بەهۆی ژیریی دەستکردەوە رووبەڕوویان دەبێتەوە.


داخرانی تەنگەی هورمز و گەمارۆی دەریایی ئەمریکا نرخی خۆراک لە جیهان گران دەکەن


جیهان لەبەردەم گەورەترین شۆکی ئابووریدایە؛ تەنگەی هورمز کە بە "شاخوێنبەری وزەی جیهان" دەناسرێت، دوای داخرانی و سەپاندنی گەمارۆی دەریایی لەلایەن ئەمریکاوە، جووڵەی بازرگانی تێیدا گەیشتووەتە ئاستی پەککەوتن، بەپێی داتاکان داخرانی تەنگەکە لەلایەک و گەمارۆی دەریایی ئەمریکاش دژی ئێران لە لایەکی دیکە تەنیا لە نیوەی دوومی مانگی نیسان نرخی کاڵا و خواردەمەنییان بە رێژەی 6٪ لە جیهان گران کردووە.

کلیلە گەورەکەی وزە و ئابووری

تەنگەی هورمز کە دەکەوێتە نێوان ئێران و سوڵتاننشینی عومان، تاکە رێڕۆی ئاوییە کە کەنداو بە دەریای عومان و زەریای هیندی دەبەستێتەوە. ئەم تەنگەیە کە درێژییەکەی نزیکەی 160 کیلۆمەترە و لە تەسکترین شوێنیدا تەنیا 33 کیلۆمەتر پانە، وەک گرنگترین خاڵی وزە لە جیهاندا تەماشا دەکرێت.

رۆژانە نزیکەی 21 ملیۆن بەرمیل نەوت لەم تەنگەیە دەپەڕێتەوە، ئەمەش واتە یەک لەسەر پێنجی تەواوی نەوتی بەکارهێنراوی جیهان و یەک لەسەر سێی نەوتی گواستراوەی دەریایی، زۆرینەی نەوتی هەناردەکراوی وڵاتانی (عێراق، سعودیە، کوەیت، ئیمارات و ئێران) و گازی سرووشتیی قەتەر بەم دەروازەیەدا تێدەپەڕێت، هەر بۆیە هەر جۆرە پەککەوتنێک تێیدا، بە واتای هەڵئاوسانی نرخەکان و پەککەوتنی کارگەکانی جیهان دێت لە رۆژهەڵاتەوە تاوەکو رۆژئاوا.

نەتەوە یەکگرتووەکان لە راپۆرتێکی کتوپڕدا ئاشکرای کردووە کە لەگەڵ دەستپێکردنی گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لە دژی ئێران، هاتووچۆی کەشتییەکان لە تەنگەی هورمز بە رێژەی 95.3% دابەزیوە، ئەمەش وای کردووە نرخی خۆراک و پێداویستییە سەرەتاییەکان لە بازاڕەکانی جیهاندا 6% بەرزببنەوە.

ئێران بۆ سەپاندنی هەژموونی خۆی، پەنای بۆ چەندین رێگەی "هێرشبەرانە" بردووە؛ لە مینڕێژکردنی دەریایی و بەکارهێنانی درۆنی خۆکوژەوە، تاوەکو هێرشی "نەورەسی" کە لەرێگەی بەلەمە خێراکانی سوپای پاسدارانەوە ئەنجام دەدرێت، لە بەرامبەردا، ئەمریکا لە 13ی نیسانی 2026ـەوە گەمارۆیەکی دەریایی تووندی سەپاندووە و بە بەکارهێنانی رۆبۆتی پێشکەوتوو خەریکی هەڵگرتنەوەی مینەکانە.

بیرە نەوتەکانی ئێران لەبەردەم داخستندا

بەپێی داتا تۆمارکراوەکان تێکڕای بارکردنی نەوتی خاوی ئێران لەنێوان 1 بۆ 13ـی نیسان، 2.1 ملیۆن بەرمیل بووە لە رۆژێکدا، بەڵام لە دوای دەستپێکردنی گەمارۆکە و لە نێوان 14 بۆ 23ـی نیسان، تەنیا پێنج باری نەوت بینراون، ئەمەش تێکڕای هەناردەی بۆ 567 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا کەمکردووەتەوە. ئەمە لە کاتێکدایە پێش جەنگ و لە مانگی شوباتدا، ئێران رۆژانە تێکڕا 2 ملیۆن بەرمیلی هەناردە دەکرد.

بەگوێرەی کپلەر، بەهۆی سنوورداریی توانای بارکردنی نەوت بۆ نێو کەشتییەکان، کۆمپانیای نیشتمانیی نەوتی ئێران دەستی بە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان کردووە. کپلەر پێشبینی دەکات ئەگەر گەمارۆکە بەردەوام بێت، تاوەکو نێوەڕاستی مانگی ئایار بەرهەمهێنانی نەوتی ئێران بۆ نیوە دابەزێ و بگاتە 1.2 بۆ 1.3 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا.

د. گۆڤەند شێروانی، پسپۆڕی بواری وزە لە بەرنامەی رووداوی ئەمڕۆ گوتی: "ئێران توانای کۆگاکردنی نەوتی نەماوە، ئەگەر دۆخەکە بەمجۆرە بەردەوام بێت، تاران ناچار دەبێت بیرە نەوتەکانی دابخات."

ئەو پسپۆڕە ئاماژەی بەوەشکرد کە ئێران تۆمەتبار دەکرێت بەوەی "مەنەفێستی عێراقی" بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی نەوتەکەی وەک نەوتی عێراق بفرۆشێت و لە گەمارۆکان دەرباز بێت.

عێراق؛ قوربانیی یەکەمی قەیرانی هورمز

لە کاتێکدا وڵاتانی کەنداو زیانی رۆژانەیان بە 20 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێندرێت، بەڵام دۆخی عێراق زۆر مەترسیدارترە، محەممەد حوسێن، لێکۆڵینڤانی وزە کە لە سلێمانییەوە میوانی بەرنامەی رووداوی ئەمڕۆ بوو دەڵێت: "عێراق لە خراپترین دۆخدایە و زۆرترین کاریگەریی داخرانی هورمزی لەسەرە، بەوپێیەی وڵاتانی کەنداو دەتوانن تاوەکو سێ ساڵی دیکە بەرگەی ئەم قەیرانە بگرن، چونکە ئەوان لەلایەک سەرمایە و دانراوی بانکییان زۆرە و لەلایەکی دیکەش سندووقی نەوەکانی داهاتوویان هەیە و لە کاتی ناچاریدا دەتوانن سوود لە پارەی ئەو سندووقە وەربگرن تاوەکو قەیرانەکە تێدەپەڕێنن، بەڵام عێراق توانای بەرگەگرتنی نییە و گواستنەوەی نەوتەکەی بە تەواوی پەکی کەوتووە، لەکاتێکدا 95٪ی داهاتەکەی پشت بە نەوت دەبەستێت و خاوەنی پارەیەکی پاشەکەوتکراوی ئەوتۆش نییە.

هاوکات هەر لە بەرنامەی رووداوی ئەمڕۆدا، یادگار سدیق گەڵاڵی، سەرۆکی رێکخراوی روونبین بۆ شەفافیەت، ئاماژە بەوە دەکات کە تاران بێدەنگ دانەنیشتووە و دەڵێت: "ئێران هەوڵ دەدات لەرێگەی باکوورەوە بە شەمەندەفەر نەوت بنێرێت بۆ چین تاوەکو کەمێک لە گوشارەکان کەم بکاتەوە."

گوتیشی: لە سەرەتاوە ئێران سوودمەند بوو لە جەنگ بۆ هەناردەکردنی نەوت، بەڵام ئێستا گەمارۆی دەریایی جگە لەوەی زیانی زۆر گەورەی بە ئێران گەیاندووە، هاوکات زیانی بە هەموو ناوچەکە گەیاندووە.

بە گوتەی گەڵاڵی، مانەوەی هورمز بە داخراوی و بەردەوامیی گەمارۆی دەریایی ئەمریکا دژی ئێران پێشبینی بەرزبوونەوەی زیاتری نرخی نەوت لە جیهان بەهێزتر دەکات و هۆشداریش دەدات کە بیمەی دەریایی گران بووە و کەشتییەکان ناچارن رێگەی دوور و درێژی ئەفریقا ببڕن، ئەمەش تێچووی کاڵاکان لە جیهاندا بەرزتر دەکاتەوە، هاوکات بەپێی پێشبینییەکانی "کپلەر"، ئەگەر ئەم گەمارۆیە بەردەوام بێت، تاوەکو نێوەڕاستی مانگی ئایار بەرهەمهێنانی نەوتی ئێران بۆ نیوە کەمدەبێتەوە، ئەمەش وەک د. گۆڤەند شێروانی دەڵێت وادەکات نرخی نەوت "هەموو پێوەرە جیهانییەکان تێپەڕێنێت."

adv/https://www.facebook.com/QaiwanGroup|https://i.postimg.cc/Nfy5msCp/Kurd-Plate-Qg-12-4.gif